Sửa Luật an toàn thực phẩm: Đừng để doanh nghiệp phải 'uống thuốc hạ sốt' tạm thời

Chỉ trong vài ngày cuối tháng 1/2026, hơn 300.000 tấn thực phẩm nhập khẩu bị ùn ứ, với hơn 1.300 phương tiện mắc kẹt tại các cửa khẩu.

Tại hội thảo “Tháo gỡ vướng mắc trong thực hiện chính sách pháp luật mới về an toàn thực phẩm” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức ngày 6/2/2026, ông Nguyễn Hồng Uy, đại diện Tiểu ban Thực phẩm Dinh dưỡng, Hiệp hội Doanh nghiệp Châu Âu tại Việt Nam (EuroCham), đã đưa ra những phân tích sắc sảo và trực diện về thực trạng quản lý an toàn thực phẩm hiện nay.

Với kinh nghiệm 30 năm trong ngành y tế, ông Uy cho rằng các quy định tại Nghị định 46/2026/NĐ-CP (quy định chi tiết thi hành một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm) và Nghị quyết 66.13/2026/NQ-CP (quy định về công bố, đăng ký sản phẩm thực phẩm) đang tồn tại nhiều lỗ hổng về tính khoa học, gây lãng phí nguồn lực xã hội và cản trở tiến trình hội nhập.

Bày tỏ sự ủng hộ khi Chính phủ nhanh chóng tạm ngưng hiệu lực của Nghị định 46 và Nghị quyết 66 đến ngày 15/4/2026, ông Uy nhấn mạnh đây là động thái cầu thị nhằm giải tỏa áp lực tại các cửa khẩu trong thời gian ngắn vừa qua.

Chia sẻ hình ảnh cảng Cát Lái "thất thủ" với lượng container ùn ứ tràn ngập, tàu cập bến không còn chỗ đậu, buộc phải điều chuyển xuống cảng Cái Mép, ông Uy cho biết chỉ trong vài ngày, hàng chục container của 1 doanh nghiệp bị ách tắc đã gây thiệt hại tạm tính lên tới cả triệu Euro do đứt gãy cung ứng nguyên liệu.

"Việc tạm ngưng này mới chỉ giải quyết được một bất cập là thiếu thời gian chuyển tiếp. Nếu những vướng mắc cốt lõi vẫn còn đó, điều gì sẽ xảy ra sau ngày 15/4? Có tắc nghẽn tiếp không?", ông Uy băn khoăn; đồng thời ví von: tình trạng này như "một cơn sốt", nếu chỉ uống thuốc hạ sốt mà không dùng "kháng sinh", thì cơn sốt chắc chắn sẽ quay lại sau vài tiếng.

QUY TRÌNH "NGƯỢC DÒNG", NGHỊCH LÝ NĂNG LỰC KIỂM NGHIỆM

Phân tích sâu về Nghị định 46, đại diện EuroCham chỉ ra sự rối loạn khi quy trình kiểm tra thực phẩm nhập khẩu bị đẩy từ hai cấp lên ba cấp. Trước đây, doanh nghiệp chỉ cần làm việc với cơ quan kiểm nghiệm nhà nước để lấy mẫu và nhận kết quả. Nay, quy trình phải thông qua cơ quan quản lý chuyên ngành cấp tỉnh (Ủy ban nhân dân tỉnh phân cho các Sở).

"Điều này giống như chúng ta đang có chính quyền xã và tỉnh, nay lại đẻ thêm cấp huyện ở giữa. Sở phải xây dựng quy trình, trực tiếp đi lấy mẫu rồi mới ra quyết định thông quan. Sự rườm rà này chắc chắn làm tăng mạnh thời gian chờ đợi", đại diện EuroCham nhấn mạnh.

Hội thảo “Tháo gỡ vướng mắc trong thực hiện chính sách pháp luật mới về an toàn thực phẩm”, ngày 6/2/2026.

Đáng lo ngại hơn, trong khi khối lượng kiểm nghiệm tăng vọt do mức độ kiểm tra của Nghị định 46 nặng hơn nhiều so với quy định cũ, thì cơ sở kiểm nghiệm lại giảm đi (các đơn vị lớn như Quatest 3 phải tạm đóng cửa để xây mới, trong khi TSL và Avatech bị điều tra). Như vậy thời gian chờ thông quan tăng mạnh. Với các mặt hàng tươi sống, nếu phải chờ 9-10 ngày để kiểm nghiệm, hàng hóa chắc chắn sẽ hư hỏng.

"ĐẺ" THÊM THỦ TỤC VÔ ÍCH

Ông Uy đặt câu hỏi lớn về tính hiệu quả của việc tăng cường tiền kiểm. Theo báo cáo năm 2016 của Bộ Y tế, trong 143.000 mẫu kiểm tra, chỉ phát hiện 0,18% sai phạm và không có trường hợp nào gây ngộ độc nghiêm trọng. Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam khi đó đã chất vấn: "Tốn bao nhiêu tiền cho 0,18% không nghiêm trọng đó thì có đáng không?". Đó là lý do Nghị định 15/2018/NĐ-CP ra đời để giảm kiểm tra nhà nước, nhưng nay Nghị định 46 lại quay lại lối mòn cũ, thậm chí nặng nề hơn.

Một loạt bất cập khác được ông Uy liệt kê, như vô hiệu hóa chứng chỉ quốc tế, doanh nghiệp đã có ISO, HACCP vẫn phải xin thêm Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm của Việt Nam. Trớ trêu thay, đoàn thẩm định trong nước chỉ yêu cầu người "có tham gia công tác an toàn thực phẩm", không rõ bằng cấp, trong khi chuyên gia quốc tế phải trải qua đào tạo khắt khe.

Hơn nữa là lãng phí do thay đổi nhãn mác. Giấy đăng ký công bố hợp quy bị rút ngắn từ 5 năm xuống còn 3 năm. Việc thay đổi nhãn liên tục không giúp thực phẩm an toàn hơn mà chỉ gây tốn kém cho doanh nghiệp.

Thậm chí, phải kiểm soát cả nguyên liệu nội bộ. Những phụ gia, bao bì dùng cho sản xuất nội bộ, không bán ra thị trường, cũng bị bắt phải công bố hợp quy. Những quy định này buộc kết nối toàn bộ dữ liệu về sản phẩm, bao bì, khách hàng với hệ thống nhà nước khiến doanh nghiệp lo sợ mất bí mật kinh doanh và gây áp lực tài chính quá lớn cho doanh nghiệp nhỏ.

Chuyển sang Nghị quyết 66.13/2026/NQ-CP, ông Uy cho rằng việc yêu cầu tất cả sản phẩm đã cấp số đăng ký trong 8 năm qua phải đăng ký lại là một sự lãng phí vô cùng lớn. "Chúng ta đang phủ nhận chính công sức của cơ quan quản lý và doanh nghiệp trong suốt thời gian qua", ông Uy nhấn mạnh; đồng thời cảnh báo việc cơ quan nhà nước chỉ tập trung "ngồi đọc hồ sơ" sẽ làm mất thời gian cho hậu kiểm tại thị trường.

Dẫn chứng các vụ sữa bột giả của Hacofood Group và Rance Pharma, ông Uy khẳng định: "Hồ sơ của họ đẹp long lanh. Người làm giả thường làm hồ sơ rất đẹp, còn doanh nghiệp làm thật thì chưa chắc".

Ông Nguyễn Hồng Uy, Tiểu ban Thực phẩm Dinh dưỡng, EuroCham, phát biểu tại hội thảo

Bên cạnh đó, quy định về mẫu phiếu kiểm nghiệm buộc phải có tiêu đề "Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam" và kết luận theo quy chuẩn Việt Nam đang tự đóng cửa với các phòng kiểm nghiệm quốc tế như Eurofins. "Họ có thể kết luận đạt tiêu chuẩn EU, Mỹ chứ không thể kết luận đạt tiêu chuẩn Việt Nam trên tiêu đề của họ. Vậy còn gì là hội nhập?".

QUẢN LÝ THEO RỦI RO VÀ "KHAI TỬ" CÁC QUY ĐỊNH CHỒNG CHÉO

Để tháo gỡ tận gốc rễ vấn đề, thay mặt EuroCham, ông Nguyễn Hồng Uy đưa ra 3 nhóm kiến nghị:

Thứ nhất: Ưu tiên sửa Luật trước khi ban hành Nghị định.

Ông Uy đề xuất nên bỏ hẳn Nghị định 46 và Nghị quyết 66.13, vì nếu quy định chỉ có hiệu lực vài tháng (đến khi Luật an toàn thực phẩm mới có hiệu lực vào tháng 5/2026) thì sẽ gây rối loạn sản xuất kinh doanh. Trong thời gian chờ đợi, cần tiếp tục thực hiện Nghị định 15 và kiên quyết tăng cường hậu kiểm.

Thứ hai: Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên quản lý rủi ro. Tuân thủ Nghị quyết 68 của Đảng, chỉ nên đưa ra thủ tục hành chính mới nếu chứng minh được hiệu quả và không làm đứt gãy sản xuất. Hệ thống quản lý phải đi theo kinh nghiệm quốc tế: Quản lý từ trang trại đến bàn ăn, chú trọng thực phẩm tươi sống và thức ăn đường phố thay vì chỉ tập trung vào thực phẩm đóng gói sẵn.

Thứ ba: Chuẩn hóa theo tiêu chuẩn quốc tế và nâng cao năng lực thực thi. Cần có lộ trình áp dụng 100% HACCP cho các nhà sản xuất thực phẩm đóng gói nhưng phải cho doanh nghiệp thời gian thích ứng, phải vài năm chứ không thể nào “sau một đêm có chứng chỉ được”. Đồng thời, Chính phủ cần đảm bảo các địa phương có đủ ngân sách và năng lực chuyên môn trước khi phân cấp quản lý.

"Chúng ta cần một hệ thống quản lý khoa học, xử phạt nghiêm minh, thay vì dàn trải nguồn lực vào những thủ tục hành chính vô ích", ông Uy nhấn mạnh.

Vũ Khuê