Sửa Luật Bảo vệ môi trường: Phân cấp mạnh, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm

Không đánh đổi chất lượng môi trường lấy tăng trưởng kinh tế. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với tăng cường hậu kiểm, giám sát dựa trên dữ liệu, mức độ rủi ro là định hướng xuyên suốt trong sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường. Đáng chú ý, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường đồng thời siết kiểm soát ô nhiễm theo từng thông số môi trường đã hết khả năng chịu tải, bảo đảm không đánh đổi chất lượng môi trường lấy tăng trưởng kinh tế.

Đây là những vấn đề trọng tâm trong Báo cáo tóm tắt nội dung tiếp thu, giải trình ý kiến của đại biểu Quốc hội đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, ngày 10/11, vừa được Bộ Nông nghiệp và Môi trường gửi Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng.

Phân cấp mạnh, lấy hậu kiểm và quản trị rủi ro làm trọng tâm

Trước đó, tại các phiên thảo luận ở Tổ ngày 24/10 và tại Hội trường ngày 6/11, đa số đại biểu Quốc hội thống nhất về sự cần thiết sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường, nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương, định hướng lớn của Đảng, nhất là Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương.

Kết quả có tổng 75 lượt đại biểu phát biểu tại phiên thảo luận tổ, 17 lượt đại biểu phát biểu tại hội trường; 3 Đoàn đại biểu Quốc hội và 12 đại biểu gửi ý kiến bằng văn bản. Các ý kiến đề nghị rà soát chủ yếu tập trung vào yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, phân định thẩm quyền, nâng cao hiệu quả kiểm soát ô nhiễm và bảo đảm tính khả thi của các chính sách môi trường.

Một trong những đề nghị đáng chú ý là làm rõ tiêu chí môi trường để phân loại dự án, đối tượng miễn đánh giá tác động môi trường (ĐTM); hoàn thiện phương thức quản lý môi trường theo hướng giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm, đồng thời phân cấp, phân quyền mạnh hơn cho địa phương.

Tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, dự thảo Luật đã bổ sung một số yếu tố nhạy cảm về môi trường làm căn cứ phân loại dự án, như quy mô di dân, tái định cư; danh lam thắng cảnh; hoạt động xả nước thải vào nguồn nước cấp nước sinh hoạt và xả khí thải tại khu dân cư tập trung. Việc bổ sung tiêu chí có thể làm phát sinh thêm một số dự án phải thực hiện đánh giá tác động môi trường, hoặc có giấy phép môi trường. Tuy nhiên, tại dự thảo Nghị định, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đề xuất phân quyền tối đa cho địa phương giải quyết thủ tục hành chính với các đối tượng này.

Đối với dự án có địa bàn hoạt động liên tỉnh, dự thảo Luật quy định thẩm quyền giải quyết thuộc cơ quan Trung ương nhằm bảo đảm tính thống nhất trong thẩm định, cấp phép, kiểm tra và giám sát. Ngược lại, dự án thứ cấp trong khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung, cụm công nghiệp được miễn thực hiện ĐTM nếu có hạ tầng kỹ thuật đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường và đã hoàn thành đầy đủ thủ tục môi trường; hoàn thiện quy định tăng phân cấp, phân quyền cho địa phương, tăng cường hậu kiểm trên cơ sở dữ liệu môi trường và giám sát theo mức độ rủi ro.

Đáng chú ý, dự thảo Luật định hướng tăng cường hậu kiểm trên cơ sở dữ liệu môi trường, kết hợp giám sát theo mức độ rủi ro. Đây là bước chuyển từ cách thức quản lý nặng về kiểm soát hồ sơ trước khi triển khai sang giám sát thực chất quá trình hoạt động, nâng cao trách nhiệm của chủ dự án và cơ sở sản xuất, kinh doanh.

Cùng với đó, dự thảo Luật bổ sung trách nhiệm của chủ cơ sở trong bảo đảm dữ liệu quan trắc chính xác, khách quan, toàn vẹn, liên tục và có khả năng truy xuất nguồn gốc; nghiêm cấm hành vi can thiệp, làm sai lệch kết quả quan trắc. Chủ dự án, cơ sở và tổ chức cung cấp dữ liệu chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính trung thực, chính xác của thông tin, dữ liệu. Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu môi trường được xây dựng theo hướng thống nhất, dùng chung, kết nối, chia sẻ.

(Ảnh: PV/Vietnam+)

Ngoài ra, dự thảo Luật đã bổ sung quy định thẩm định báo cáo ĐTM, cấp giấy phép môi trường được thực hiện trên môi trường điện tử; không yêu cầu tổ chức, cá nhân cung cấp lại hồ sơ đã có trong cơ sở dữ liệu.

Trong quản lý chất thải rắn sinh hoạt, dự thảo Luật thống nhất nguyên tắc phân loại theo hướng tăng tái chế, tái sử dụng, giảm chôn lấp; giao ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định phương thức và lộ trình thực hiện phù hợp với điều kiện hạ tầng địa phương; đồng thời bảo đảm thu gom, vận chuyển và xử lý riêng sau phân loại; quy định quản lý chất thải được hoàn thiện theo hướng ưu tiên giảm phát sinh, tái sử dụng, tái chế, thu hồi năng lượng và hạn chế chôn lấp trực tiếp.

Đối với môi trường không khí, dự thảo Luật bổ sung quy định về kiểm kê phát thải, dự báo ô nhiễm, trách nhiệm quản lý chất lượng không khí và nguyên tắc thiết lập, quản lý vùng phát thải thấp. Đáng chú ý, ủy ban nhân dân cấp tỉnh được giao xác định phạm vi, đối tượng, lộ trình và biện pháp kiểm soát phát thải trong vùng phát thải thấp, trình hội đồng nhân dân cùng cấp quyết định, bảo đảm phù hợp với quy hoạch đô thị, tổ chức giao thông và kế hoạch quản lý chất lượng không khí.

Kiểm soát theo khả năng chịu tải, không đánh đổi môi trường

Bên cạnh cải cách phương thức quản lý, một nội dung nhận được nhiều ý kiến đại biểu Quốc hội góp ý là kiểm soát ô nhiễm nguồn nước theo khả năng chịu tải của từng thông số môi trường. Đây cũng là vấn đề được Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp thu, chỉnh lý theo hướng chặt chẽ hơn so với phương án ban đầu.

Trong quá trình xây dựng dự thảo Luật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đề xuất chỉ không cho phép dự án mới, dự án mở rộng xả nước thải khi nguồn nước không còn khả năng chịu tải đối với tất cả các thông số bắt buộc đánh giá. Phương án này nhằm tháo gỡ một số vướng mắc thực tiễn, hài hòa yêu cầu bảo vệ môi trường với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

Kiểm soát hoạt động xả thải theo từng thông số ô nhiễm đã công bố khả năng chịu tải. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)

Tuy nhiên, tiếp thu ý kiến của nhiều đại biểu Quốc hội tại các phiên thảo luận, Bộ đã chỉnh lý theo hướng kiểm soát hoạt động xả thải theo từng thông số ô nhiễm đã công bố khả năng chịu tải; không cho phép dự án mới, dự án mở rộng xả nước thải có thông số ô nhiễm đã hết khả năng chịu tải vào nguồn tiếp nhận không còn khả năng chịu tải đối với thông số đó, trừ trường hợp chủ dự án, cơ sở có phương án xử lý đáp ứng yêu cầu về chất lượng nước mặt.

Cùng với kiểm soát nguồn nước, dự thảo Luật tiếp tục hoàn thiện các quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR), bổ sung trách nhiệm pháp lý của tổ chức được ủy quyền thực hiện nghĩa vụ tái chế và cơ chế chuyển tiếp đối với một số nhóm sản phẩm, bao bì chưa có đủ hạ tầng tái chế.

Đối với ứng phó biến đổi khí hậu, dự thảo Luật kế thừa, hoàn thiện quy định về kiểm kê khí nhà kính, đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV), phân bổ hạn ngạch phát thải và trách nhiệm của các cơ sở phát thải lớn; đồng thời hoàn thiện cơ chế quản lý thị trường carbon, bảo đảm thực hiện cam kết quốc tế và bảo vệ lợi ích quốc gia.

Ngoài ra, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đề xuất kết thúc hoạt động của Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam và các quỹ bảo vệ môi trường cấp tỉnh, chuyển các nhiệm vụ hiện nay vào tổ chức tài chính, tín dụng do Chính phủ quy định. Các hoạt động đang triển khai phải được kết thúc trước ngày 31/12/2027, phù hợp với chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả.

Những nội dung tiếp thu, chỉnh lý cho thấy yêu cầu sửa đổi Luật không chỉ dừng ở cắt giảm thủ tục hành chính hay phân định lại thẩm quyền, mà quan trọng hơn là đổi mới thực chất phương thức quản lý môi trường. Phân cấp phải đi đôi với trách nhiệm giải trình; giảm tiền kiểm phải gắn với hậu kiểm thực chất; đơn giản hóa thủ tục không đồng nghĩa với hạ thấp tiêu chuẩn bảo vệ môi trường.

Đặc biệt, việc kiểm soát chặt hoạt động xả thải theo khả năng chịu tải của nguồn nước khẳng định nguyên tắc phát triển phải đặt trong giới hạn chịu đựng của môi trường. Đây là nền tảng để vừa khơi thông nguồn lực cho phát triển, chủ động không để những chi phí môi trường trở thành gánh nặng cho xã hội trong tương lai./.