Sửa Luật Bưu chính trước những thay đổi của thị trường

Tổng Công ty Bưu điện Việt Nam (Vietnam Post) triển khai giao hàng bưu chính bằng thiết bị bay không người lái (UAV). Ảnh: Bưu điện Việt Nam

Từ những lá thư đến hàng tỷ bưu gửi

Khi Luật Bưu chính được Quốc hội thông qua năm 2010, cả nước có khoảng 40 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này. Thị trường khi đó chủ yếu gắn với thư tín, tài liệu, báo chí và những gói, kiện hàng quy mô nhỏ.

Sau hơn 15 năm, bức tranh đã thay đổi rõ rệt. Năm 2025, cả nước có khoảng 760 doanh nghiệp cung cấp dịch vụ bưu chính, doanh thu đạt hơn 87.000 tỷ đồng, trong khi sản lượng bưu gửi vượt 4,1 tỷ. Nếu năm 2010 doanh thu dịch vụ bưu chính khoảng 4.000 tỷ đồng và sản lượng khoảng 330 triệu bưu gửi, thì đến năm 2025 các con số này đã tăng hơn 21 lần và hơn 12 lần. Đáng chú ý, hơn 90% sản lượng hiện nay là gói, kiện hàng hóa.

Sự chuyển dịch ấy cho thấy đây không chỉ là câu chuyện tăng trưởng về số lượng. Bản chất của hoạt động bưu chính cũng đã thay đổi.

Theo ông Lã Hoàng Trung, Vụ trưởng Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ, từ một lĩnh vực chủ yếu phục vụ thư tín, bưu chính đang chuyển mạnh sang vận chuyển gói, kiện hàng hóa, đặc biệt là hàng hóa phục vụ thương mại điện tử; từ dịch vụ chuyển phát truyền thống trở thành hạ tầng kết nối giữa không gian số và không gian vật lý của nền kinh tế.

Ông Lã Hoàng Trung, Vụ trưởng Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ.

Thương mại điện tử chính là một trong những động lực lớn nhất làm thay đổi ngành. Một giao dịch có thể được thực hiện hoàn toàn trên môi trường số, nhưng hàng hóa vẫn phải được tiếp nhận, đóng gói, chia chọn, vận chuyển, theo dõi và giao tới người mua. Bưu chính vì thế trở thành cầu nối giữa giao dịch trực tuyến và dòng hàng hóa trong đời thực.

Cùng với đó là sự thay đổi trong cách doanh nghiệp vận hành. Từ tạo đơn, phát hành vận đơn, tiếp nhận, chia chọn, điều phối phương tiện đến theo dõi hành trình và xác nhận giao hàng, nhiều công đoạn đã được số hóa. Dữ liệu không chỉ giúp khách hàng theo dõi đơn hàng mà còn được doanh nghiệp sử dụng để tối ưu tuyến vận chuyển, phân bổ nhân lực, dự báo sản lượng và quản lý mạng lưới. Với cơ quan quản lý, dữ liệu ngày càng trở thành công cụ quan trọng để giám sát thị trường.

Tháng 2-2026, Bưu điện Việt Nam phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Hồ Chí Minh cùng doanh nghiệp công nghệ triển khai tuyến vận chuyển bưu chính bằng thiết bị bay không người lái (UAV) nối Cần Giờ - Vũng Tàu. Tại các trung tâm khai thác, robot tự hành (AGV) cùng các nền tảng quản lý đơn hàng, vận chuyển, chia chọn và kho thông minh cũng từng bước được ứng dụng.

Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Hồ Chí Minh phối hợp cùng Tổng Công ty Bưu điện Việt Nam (Vietnam Post) và Công ty Cổ phần CT UAV chính thức công bố triển khai tuyến giao hàng bưu chính bằng thiết bị bay không người lái (UAV) tháng 2-2026. Ảnh: Sở KHCN TP HCM

Ông Nguyễn Như Thuận, Giám đốc Bưu điện thành phố Hồ Chí Minh, gọi cách vận hành tuyến UAV Cần Giờ - Vũng Tàu là “một mã - một hành trình”: Phương tiện có thể thay đổi, nhưng dữ liệu nhận diện và trách nhiệm đối với bưu gửi phải được duy trì xuyên suốt.

Những thay đổi đó diễn ra trong một thị trường mà Luật Bưu chính hiện hành được xây dựng từ năm 2010 - thời điểm thương mại điện tử chưa có quy mô như hiện nay, giao dịch từ xa chưa phổ biến và dữ liệu chưa trở thành nền tảng của nhiều công đoạn trong chuỗi cung ứng.

Để pháp luật theo kịp thị trường

Một trong những bất cập của Luật Bưu chính năm 2010 nằm ở chính cách xác định phạm vi hoạt động bưu chính. Luật không quy định trọng lượng bưu gửi tối đa, trong khi cách hiểu phổ biến của doanh nghiệp và người sử dụng là thư dưới 2kg, gói, kiện thường dưới 31,5kg. Cách hiểu này khiến quy mô lĩnh vực bưu chính được nhìn nhận còn nhỏ, chưa tương xứng với vai trò hạ tầng thiết yếu của nền kinh tế và chưa tương thích với thương mại điện tử, kinh tế số.

Luật cũng chưa phân định rõ “gói, kiện hàng hóa” trong bưu chính với hàng hóa trong lĩnh vực vận tải. Đây là nguyên nhân dẫn tới khó khăn trong quản lý nhà nước, bảo vệ quyền lợi người sử dụng và sự khác biệt về nghĩa vụ, trách nhiệm giữa các doanh nghiệp hoạt động trong những lĩnh vực tương đồng.

Trong thực tế, ranh giới giữa bưu chính, logistics, vận tải và thương mại điện tử ngày càng đan xen. Một đơn hàng có thể được tạo trên nền tảng thương mại điện tử, xử lý tại kho, đóng gói bởi một chủ thể, vận chuyển bởi doanh nghiệp bưu chính và giao qua mạng lưới có sự tham gia của nhiều đối tác. Vì vậy, việc xác định đâu là dịch vụ bưu chính, trách nhiệm thuộc về chủ thể nào và được thực hiện ở công đoạn nào trở nên quan trọng hơn.

UAV của Công ty Cổ phần CT UAV trước chuyến bay giao hàng tháng 2-2026. Ảnh: Sở KHCN TP HCM

Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) đang được xây dựng theo hướng làm rõ vấn đề này. Theo đó, dịch vụ bưu chính được xác định theo bản chất hoạt động, gồm chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát và những công đoạn gắn trực tiếp với từng bưu gửi như lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả; đồng thời loại trừ vận tải, kho bãi và logistics độc lập.

Cùng với việc hoàn thiện khái niệm và phạm vi dịch vụ, dự thảo đề xuất đổi mới phương thức quản lý theo hướng hậu kiểm, số hóa và minh bạch. Đặc biệt, mỗi bưu gửi sẽ được gắn một mã duy nhất trong hệ thống doanh nghiệp từ khi được chấp nhận và duy trì để theo dõi, quản lý, truy vết trong suốt hành trình; việc thu thập thông tin người gửi được áp dụng theo mức độ rủi ro của bưu gửi. Đây là thay đổi đáng chú ý trong cách tiếp cận an toàn, an ninh bưu chính.

Theo ông Lê Văn Chung, chuyên viên chính Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ, với quy mô giao dịch ngày càng lớn, mạng lưới nhiều tầng và các giao dịch không đối mặt, việc chỉ kiểm tra trực tiếp tại điểm chấp nhận không còn đủ để xử lý toàn bộ rủi ro. Phương thức quản lý cần chuyển từ kiểm tra dàn trải sang quản trị dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro, tập trung vào nhận diện chủ thể, định danh bưu gửi, theo dõi và truy vết xuyên suốt hành trình.

Dự thảo cũng đặt ra những hướng mới đối với các mô hình dịch vụ và công nghệ. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát được định hướng bổ sung đối với những mô hình, sản phẩm, dịch vụ hoặc phương thức vận hành mới, tạo không gian để doanh nghiệp thử nghiệm trong phạm vi, thời gian và điều kiện xác định, đồng thời giúp cơ quan quản lý có dữ liệu thực tế để đánh giá hiệu quả và nhận diện rủi ro.

Với doanh nghiệp, thay đổi pháp luật đồng thời đi cùng thay đổi trách nhiệm. Đại diện Tổng công ty Bưu điện Việt Nam cho biết, giai đoạn 2014-2025, sản lượng bưu chính truyền thống của doanh nghiệp giảm khoảng 90%; doanh nghiệp đã chuyển hướng sang logistics thương mại điện tử và thay đổi phương thức vận hành để thích ứng.

UAV giao hàng chuẩn bị cất cánh trong khuôn khổ chương trình thử nghiệm ứng dụng thiết bị bay không người lái. Ảnh: Sở KHCN TP HCM

Đại diện Công ty Giao Hàng Nhanh cũng đề nghị tiếp tục làm rõ việc xác định doanh nghiệp bưu chính trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp vận hành chủ yếu trên nền tảng công nghệ, điều phối đơn hàng qua ứng dụng nhưng không sở hữu toàn bộ kho, bưu cục hay điểm phục vụ vật lý.

Những ý kiến từ cơ quan quản lý và doanh nghiệp cho thấy sửa Luật Bưu chính không chỉ nhằm cập nhật những công nghệ mới. Quan trọng hơn là thiết lập được một hành lang pháp lý đủ rõ để xác định trách nhiệm, đủ linh hoạt cho các mô hình mới và đủ chặt chẽ để bảo đảm an toàn, bảo mật thông tin, chất lượng dịch vụ và quyền lợi của người sử dụng.

Thiết bị bay không người lái (UAV) thực hiện thử nghiệm giao hàng tại Khu Công nghệ cao TP.HCM. Ảnh: Sở KHCN TP HCM

Sau hơn 15 năm, bưu chính đã bước sang một giai đoạn phát triển khác. Việc sửa đổi toàn diện Luật Bưu là bước hoàn thiện hành lang pháp lý để bưu chính phát huy vai trò hạ tầng thiết yếu, kết nối dòng hàng hóa với dòng dữ liệu, đồng hành cùng thương mại điện tử và nền kinh tế số; đồng thời bảo đảm Nhà nước quản lý được những rủi ro mới trong một thị trường đang vận động rất nhanh.