Sửa Luật để đổi mới mô hình quản trị biển

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu tại phiên họp

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên điều hành phiên họp

Quản lý không gian biển, không chồng lấn thẩm quyền

Trình bày tóm tắt Tờ trình dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi), Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp cho biết, việc xây dựng Luật là cần thiết nhằm hoàn thiện thể chế quản lý tổng hợp tài nguyên, không gian biển, bảo vệ môi trường biển và hải đảo.

Đồng thời, tạo cơ sở pháp lý để quản trị biển hiện đại, phát huy hiệu quả nguồn lực từ biển, thúc đẩy phát triển kinh tế biển xanh, bền vững; bảo đảm quốc phòng, an ninh, chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán quốc gia và đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế trong giai đoạn phát triển mới.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp trình bày dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi)

Dự thảo Luật gồm 6 chương, 76 điều quy định về quản lý tổng hợp tài nguyên, không gian biển; bảo vệ môi trường biển và hải đảo; quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Dự thảo Luật bổ sung chế định quản lý, sử dụng không gian biển; cơ chế giải quyết chồng lấn, xung đột trong sử dụng không gian biển; phân định trách nhiệm quản lý hành chính trên biển; quản lý đảo nhân tạo, công trình trên biển.

Cùng với đó, bổ sung cơ chế xác lập và thực hiện quyền sử dụng khu vực biển. Việc thực hiện quyền phải bảo đảm sử dụng tiết kiệm, hiệu quả, minh bạch và yêu cầu quốc phòng, an ninh, đối ngoại.

Trình bày Báo cáo thẩm tra sơ bộ dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho biết, Thường trực Ủy ban cơ bản tán thành việc mở rộng phạm vi điều chỉnh sang quản lý, sử dụng không gian biển.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải trình bày Báo cáo thẩm tra sơ bộ dự án Luật

Thường trực Ủy ban đề nghị bổ sung cơ chế, chính sách ưu đãi, hỗ trợ phát triển các hoạt động kinh tế sử dụng không gian biển vào phạm vi điều chỉnh. Đồng thời, yêu cầu xác định rõ nguyên tắc áp dụng pháp luật, bảo đảm quản lý tổng hợp không làm thay đổi, chồng lấn thẩm quyền quản lý chuyên ngành và không phát sinh thủ tục hành chính không cần thiết.

Về chính sách và nguyên tắc quản lý tổng hợp tài nguyên, không gian biển, bảo vệ môi trường biển (Điều 4, Điều 5), Thường trực Ủy ban cơ bản tán thành các nội dung trong dự thảo Luật, đồng thời đề nghị làm rõ hơn các nguyên tắc cốt lõi của quản lý tổng hợp.

Theo đó, việc quản lý phải bảo đảm điều phối liên ngành, giải quyết xung đột trong khai thác, sử dụng tài nguyên và không gian biển, nhưng không thay thế thẩm quyền quản lý theo pháp luật chuyên ngành. Việc phân bổ không gian biển phải tôn trọng các quyền hợp pháp đã được xác lập, bảo đảm quyền tiếp cận biển của cộng đồng và quyền hợp pháp của các quốc gia khác theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982).

Thường trực Ủy ban cũng đề nghị mỗi chính sách phải có cơ chế thực hiện tương ứng; các ưu đãi, ngoại lệ hoặc hạn chế quyền của tổ chức, cá nhân phải dựa trên tiêu chí minh bạch. Đồng thời, nghiên cứu bổ sung chính sách ưu tiên phát triển các ngành, lĩnh vực biển hiện đại, xanh, tuần hoàn, có giá trị gia tăng cao và khả năng dẫn dắt, lan tỏa; từng bước làm chủ biển xa, biển sâu và các không gian biển mới.

Cần định nghĩa rõ “không gian biển” trong Luật

Phát biểu tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, đây là dự án Luật rất quan trọng. Lần sửa đổi này không còn là sửa vài điều mà là đổi mới mô hình quản trị biển, tập trung vào 4 vấn đề lớn: pháp lý, quản trị, kinh tế biển và môi trường.

Theo Chủ tịch Quốc hội, Quy hoạch không gian biển quốc gia đã có, nhưng công cụ phân bổ, xử lý chồng lấn và sử dụng đa mục đích còn mỏng. Pháp luật hiện hành cũng chưa có quy định ổn định để thu hút đầu tư vào điện gió ngoài khơi, nuôi biển công nghệ cao, hạ tầng lưỡng dụng, dữ liệu đại dương...

Quang cảnh phiên họp

Do đó, dự thảo Luật cần tập trung giải quyết những vấn đề thuộc thẩm quyền của luật, lược bớt các quy định chi tiết thuộc thẩm quyền của nghị định, thông tư.

Về quản lý, sử dụng không gian biển, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh đây là nội dung nền tảng. Luật phải giữ nguyên tắc quản lý cột nước, đáy biển, lòng đất dưới đáy biển; có cơ chế xử lý chồng lấn giữa các lĩnh vực dầu khí, điện gió, nuôi biển, hàng hải, quốc phòng, bảo tồn; quy định việc sử dụng đa mục đích, sử dụng chung và phân định trách nhiệm quản lý hành chính trên biển.

Đồng thời, cần định nghĩa rõ “không gian biển” ngay trong Luật để thống nhất khái niệm, tránh “va chạm” với các luật hiện hành như Luật Quy hoạch, Luật Điện lực, Luật Dầu khí 2026, Luật Địa chất và Khoáng sản.

Các đại biểu tham dự phiên họp

Chủ tịch Quốc hội cho rằng, Quy hoạch không gian biển quốc gia phải là “tầng trên”, các giấy phép ngành, chứng chỉ được cấp trong ô không gian để mở; nếu không sẽ khó quản lý. Cùng với đó, phải có cơ chế xử lý xung đột và xác định thứ tự ưu tiên minh bạch, từ quốc phòng, an toàn hàng hải, hệ sinh thái nhạy cảm, hạ tầng chiến lược đến phát triển kinh tế.

Việc phân định ranh giới quản lý hành chính trên biển phải phù hợp với Luật Tổ chức chính quyền địa phương, tránh chồng chéo, nhất là trên cột nước.

Về quyền sử dụng khu vực biển, Chủ tịch Quốc hội cho rằng đây là đột phá nhưng dễ "vỡ" nếu không siết các điều kiện. Việc dự thảo Luật cho phép chuyển nhượng, cho thuê, góp vốn, thế chấp quyền sử dụng khu vực biển và tài sản gắn liền là cần thiết để thu hút ngân hàng, nhà đầu tư tham gia.

Tuy nhiên, Chủ tịch Quốc hội lưu ý, đây là quyền sử dụng, liên quan đến “lằn ranh chủ quyền”; vì vậy, dự thảo Luật phải thiết kế rõ ràng, bảo đảm ranh giới này.

Đối với kiểm soát ô nhiễm, bảo tồn hệ sinh thái, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh phải “chuyển từ xử lý sang phòng ngừa”. Sức chịu tải phải trở thành điều kiện pháp lý, không chỉ là bản đồ kỹ thuật; nếu không đạt ngưỡng thì không cấp phép, gia hạn. Đồng thời, cần có chính sách ưu đãi, hỗ trợ vượt trội trên biển, bảo đảm nội luật hóa và phù hợp với các điều ước quốc tế.

Các đại biểu tham dự phiên họp

Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý những khoảng trống thể chế cần được xử lý ngay trong lần sửa đổi này, trong đó tập trung bảo đảm đồng bộ với pháp luật hiện hành; hoàn thiện quy định về dữ liệu biển, hạ tầng chiến lược; sinh kế của ngư dân và quyền tiếp cận biển; công nhận hiện trạng sử dụng hợp pháp ven biển, dành quỹ không gian cho cộng đồng; đồng thời phân cấp nhưng không phân tán chủ quyền.

Khẳng định lần sửa đổi Luật này là đúng thời điểm, phù hợp với chủ trương của Bộ Chính trị, Trung ương về quản lý tài nguyên biển, đảo, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu dự thảo phải trả lời rõ những vấn đề cốt lõi: quyền sử dụng biển có trở thành “tài sản pháp lý sạch” hay không; Quy hoạch không gian biển có “thắng” giấy phép ngành hay không; dữ liệu biển có thực sự được mở, dùng chung hay tiếp tục cát cứ, chia cắt; và chỗ đứng pháp lý của cộng đồng ven biển được xác định như thế nào.

Phân cấp phải đi cùng dữ liệu, nhân lực và hạ tầng

Về phân cấp thủ tục và điều kiện bảo đảm thực hiện các quyền tại Chương III dự thảo Luật, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho rằng, Tờ trình đặt ra đồng thời hai yêu cầu: đẩy mạnh phân quyền, phân cấp, thực hiện thủ tục điện tử, liên thông và tái sử dụng dữ liệu; nhưng dự kiến vẫn duy trì 4 thủ tục hiện hành và bổ sung thêm 8 thủ tục.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh phát biểu tại phiên họp

Trong khi đó, hồ sơ dự án Luật cho thấy việc thi hành chủ yếu dựa trên bộ máy, biên chế và nguồn lực hiện có, trong khi năng lực chuyên môn, kinh phí, hạ tầng ở một số địa phương chưa đồng đều.

“Do đó, cần làm rõ thủ tục nào thay thế hoặc tích hợp thủ tục hiện có; dữ liệu nào đã có để người dân, doanh nghiệp không phải cung cấp lại; nhiệm vụ nào đủ điều kiện giao ngay cho địa phương và nhiệm vụ nào cần có lộ trình. Phân cấp chỉ vận hành tốt khi quyền hạn đi cùng với dữ liệu, nhân lực, hạ tầng và trách nhiệm đồng bộ”, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị.