Sửa Luật Hải quan: Đổi mới tư duy quản lý, thúc đẩy tuân thủ tự nguyện của doanh nghiệp

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày Tờ trình Dự án Luật. Ảnh: VPQH

Tái thiết kế quy trình quản lý hải quan

Chiều 15/7, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan.

Trình bày Tờ trình tóm tắt Dự án Luật, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, việc sửa đổi, bổ sung Luật nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc tái thiết kế quy trình quản lý hải quan, tái cấu trúc xây dựng hệ thống công nghệ thông tin; tăng cường kết nối dữ liệu liên thông giữa các Bộ, ngành và chính quyền địa phương.

Đồng thời, cải cách thủ tục hải quan, thúc đẩy sự tuân thủ tự nguyện trên cơ sở phân loại mức độ tuân thủ pháp luật và mức độ rủi ro của người nộp thuế, người khai hải quan; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho hải quan địa phương; đẩy mạnh cắt giảm thủ tục hành chính, giảm chi phí thực hiện thủ tục hành chính.

Dự thảo Luật cũng khắc phục các bất cập của Luật Hải quan năm 2014; bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ với các pháp luật liên quan; tăng cường kiểm tra chặt chẽ với các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại, nâng cao tính tuân thủ pháp luật hải quan.

Theo đó, Dự thảo tập trung sửa đổi, bổ sung một số quy định về tên gọi, chức danh; thủ tục hải quan; khu vực, kho, địa điểm hải quan; quản lý rủi ro; kiểm tra sau thông quan; tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và một số nội dung liên quan. Đối tượng áp dụng được giữ nguyên như Luật Hải quan hiện hành.

Đáng chú ý, Dự thảo Luật bổ sung thẩm quyền để cơ quan hải quan chủ động tạm dừng làm thủ tục hải quan nếu trong quá trình kiểm tra, giám sát, kiểm soát phát hiện có căn cứ rõ ràng nghi ngờ hàng hóa quá cảnh là hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ. Đồng thời, bãi bỏ quy định “không áp dụng việc tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa quá cảnh” tại Điều 73.

Đối với kiểm tra sau thông quan, Dự thảo Luật bổ sung nguyên tắc kiểm tra sau thông quan trên cơ sở hiện đại hóa và áp dụng quản lý rủi ro; hợp nhất thủ tục kiểm tra sau thông quan tại trụ sở người khai hải quan và tại trụ sở doanh nghiệp…

Từ góc độ Cơ quan thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Thường trực Ủy ban đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định còn bất cập nhằm tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp. Đối với các chính sách mới, cần bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đánh giá đầy đủ tác động và yêu cầu về hạ tầng số trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua.

Cơ quan thẩm tra cũng tán thành việc kết nối, chia sẻ dữ liệu thông qua Cơ chế một cửa quốc gia. Đồng thời, đề nghị Chính phủ tiếp tục nghiên cứu đổi mới mô hình kiểm tra chuyên ngành theo hướng cơ quan hải quan là đầu mối thống nhất trong tiếp nhận, điều phối và tổ chức thực hiện.

Giải quyết ngay các bất cập làm tăng chi phí tuân thủ

Tại Phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, lần sửa đổi này không chỉ nhằm hoàn thiện quy trình mà phải đổi mới tư duy quản lý, chuyển từ tiền kiểm sang quản lý rủi ro, từ quản lý hồ sơ sang quản lý dữ liệu, từ quản lý hành chính sang phục vụ phát triển, đồng thời thúc đẩy tuân thủ tự nguyện của doanh nghiệp.

Chủ tịch Quốc hội đánh giá, việc bổ sung quy định về quản lý hàng hóa thương mại điện tử xuyên biên giới, là nội dung đột phá của Dự thảo Luật, góp phần khắc phục “khoảng trống pháp lý” trước sự phát triển nhanh của hoạt động thương mại điện tử xuyên biên giới.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu tại Phiên họp. Ảnh: VPQH

Theo Chủ tịch Quốc hội, thời gian qua, lượng lớn đơn hàng giá trị nhỏ qua cửa khẩu khiến phương thức quản lý truyền thống không còn phù hợp, trong khi tình trạng chia nhỏ giá trị hàng hóa để lợi dụng chính sách miễn thuế cũng làm gia tăng nguy cơ thất thu ngân sách. Vì vậy, Dự thảo Luật cần quy định theo hướng bắt buộc liên thông dữ liệu định danh, xây dựng cổng thông tin hải quan chuyên dụng phục vụ quản lý hàng hóa thương mại điện tử xuyên biên giới.

Đối với nội dung thể chế hóa quản lý tuân thủ, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, Dự thảo Luật đã chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa trên “phân luồng xanh, vàng, đỏ” tại thời điểm thông quan sang quản lý doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ pháp luật một cách có hệ thống.

Liên quan đến quy định về khai bổ sung hồ sơ hải quan, Chủ tịch Quốc hội cho rằng đây là quy định cần thiết nhằm ngăn chặn hành vi hợp thức hóa hồ sơ hoặc tẩu tán chứng cứ khi phát hiện vi phạm. Tuy nhiên, cần phân định rõ giữa trường hợp doanh nghiệp vô ý sai sót và hành vi cố tình lách luật. Đồng thời, quy định rõ thời hạn xử lý của cơ quan chức năng để tránh kéo dài thủ tục, ảnh hưởng đến dòng tiền và hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.

Chủ tịch Quốc hội cũng nhấn mạnh, việc pháp lý hóa hải quan số và cơ chế chia sẻ dữ liệu liên ngành có ý nghĩa quan trọng đối với tiến trình cải cách hải quan. Vì vậy, cần công nhận đầy đủ giá trị pháp lý của chứng từ điện tử, thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu bắt buộc giữa các cơ quan để xây dựng nền hải quan số đồng bộ, hiện đại.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cũng cho rằng, ngành hải quan cần đi đầu trong chuyển đổi số để sẵn sàng kết nối dữ liệu thông suốt với các nước ASEAN và thế giới.

Đặc biệt, ông Mãi kiến nghị, Luật cần giải quyết ngay các bất cập thực tế đang làm tăng chi phí tuân thủ của doanh nghiệp như: cải cách chính sách quá cảnh; bỏ những thủ tục chồng chéo, bất hợp lý; tối ưu hóa hạ tầng logistics nội địa giúp tiết kiệm chi phí vận chuyển và lưu kho cho doanh nghiệp.

Mục tiêu quan trọng là phải đạt được sự cân bằng - vừa quản lý chặt chẽ hoạt động xuất nhập khẩu, phòng ngừa buôn lậu, vừa tạo ra sự thuận lợi hóa thương mại ở mức cao nhất - ông Mãi nêu quan điểm.

Trong khi đó, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho rằng, để thể chế hóa sâu sắc hơn Nghị quyết 57-NQ/TW, Dự thảo Luật cần thể hiện rõ nét 4 nguyên tắc cốt lõi của quản lý hiện đại: Quản trị dữ liệu phải được xác định là trung tâm; kết nối và chia sẻ dữ liệu là điều kiện bắt buộc; các quyết định quản lý dựa trên dữ liệu phải có khả năng kiểm chứng, truy vết và giải trình, thay thế hoàn toàn cho phương thức quản lý dựa trên giấy tờ bản cứng trước đây; ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) phải đi đôi với kiểm soát rủi ro thuật toán, bảo đảm an toàn thông tin, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân theo quy định.

Bà Nguyễn Thanh Hải cũng đề nghị rà soát kỹ để đảm bảo tính thống nhất với các luật chuyên ngành như: Luật An toàn thực phẩm (đang sửa đổi), Luật Chất lượng sản phẩm hàng hóa, Luật An ninh mạng... và các hiệp định thương mại tự do như WTO, EVFTA; bổ sung nguyên tắc minh bạch theo hướng doanh nghiệp có quyền được biết mức độ tuân thủ của mình, được quyền phản hồi và phải có cơ chế xem xét lại các quyết định tự động của hệ thống nếu gây bất lợi cho doanh nghiệp./.