Sửa Luật Hải quan: Thay đổi tư duy quản lý, thúc đẩy tuân thủ tự nguyện

Chiều ngày 15/7, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan.

Làm rõ quy định về nền tảng thương mại điện tử

Tại phiên họp, các đại biểu đánh giá cao hồ sơ dự án Luật đã được chuẩn bị kỹ lưỡng, công phu, nghiêm túc. Đa số cơ bản thống nhất với các nội dung sửa đổi, bổ sung của luật, các đại biểu tập trung góp ý để làm rõ và bảo đảm tính khả thi, đồng bộ của chính sách.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải phát biểu.

Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng và An ninh Lê Tấn Tới đề nghị nghiên cứu về cơ chế phối hợp giữa cơ quan hải quan với lực lượng công an, bộ đội biên phòng và các lực lượng chức năng khác trong trao đổi thông tin, phát hiện, điều tra, xử lý vi phạm pháp luật. Ông cũng đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định về việc kết nối chia sẻ dữ liệu thông tin của cơ quan hải quan với dữ liệu nghiệp vụ chuyên ngành của các cơ quan, đặc biệt là lực lượng công an và lực lượng biên phòng, để phục vụ phân tích đánh giá rủi ro, kịp thời phát hiện các dấu hiệu vi phạm pháp luật trong hoạt động xuất nhập khẩu.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải nhấn mạnh việc thể chế hóa sâu sắc tính đột phá của khoa học công nghệ, trong đó quản trị dữ liệu phải là trung tâm, kết nối chia sẻ dữ liệu là điều kiện bắt buộc, và ứng dụng trí tuệ nhân tạo phải gắn với kiểm soát rủi ro thuật toán. Đồng thời, cần rà soát kỹ phạm vi điều chỉnh để bảo đảm thống nhất với các luật về dữ liệu, giao dịch điện tử, thương mại điện tử, quản lý thuế.

Về vấn đề này Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho rằng, cần rà soát để thiết kế chính sách dần hướng đến xây dựng một nền hải quan số thực sự.

Từ góc độ doanh nghiệp, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Đậu Anh Tuấn đánh giá dự thảo đã có những thay đổi rất tích cực và tiếp thu nhiều ý kiến của cộng đồng doanh nghiệp.

Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Đậu Anh Tuấn phát biểu.

Bên cạnh đó, đại diện VCCI đề nghị làm rõ vai trò của nền tảng thương mại điện tử để tránh tình trạng “nặng gánh" về thực thi nếu xác định nền tảng là chủ thể khai hải quan. VCCI cũng đề nghị bổ sung quyền giải trình của doanh nghiệp trong quản lý tuân thủ khi có sự cố khách quan, bởi nếu áp dụng cơ chế khiếu nại theo quy trình sẽ rất lâu, gây thiệt hại nhiều cho doanh nghiệp. Đồng thời, giới hạn cơ chế yêu cầu tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng quá cảnh liên quan sở hữu trí tuệ để tránh bị lạm dụng cạnh tranh, gây rủi ro cho doanh nghiệp.

Lấp khoảng trống về quản lý thương mại điện tử

Phát biểu tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá cao công tác chuẩn bị dự án luật và nêu bật các thành quả cải cách những năm qua của ngành Hải quan. “Theo dõi mấy năm nay tôi thấy: một là các đồng chí tinh gọn bộ máy rất quyết liệt; hai là chuyển đổi số, hải quan là một trong những cơ quan đi đầu; ba là chính vì chuyển đổi số, thủ tục thuận tiện phục vụ cho công tác xuất nhập khẩu đạt chỉ tiêu rất cao", Chủ tịch Quốc hội nói và khẳng định những nỗ lực của ngành Hải quan đã tạo điều kiện thuận lợi cho công tác xuất nhập khẩu thời gian qua.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá cao những kết quả đạt được của ngành Hải quan.

Về định hướng sửa đổi Luật, Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, sửa Luật Hải quan lần này không chỉ để sửa quy trình mà phải thay đổi tư duy quản lý: từ tiền kiểm sang quản lý rủi ro, từ quản lý hồ sơ sang quản lý dữ liệu, từ quản lý hành chính sang phục vụ phát triển, và quan trọng nhất là thúc đẩy tuân thủ tự nguyện.

Chủ tịch Quốc hội cũng chỉ ra 4 vấn đề lớn cần hoàn thiện trong dự thảo. Thứ nhất là quản lý hàng hóa thương mại điện tử xuyên biên giới. Theo Chủ tịch Quốc hội, đây là bổ sung mang tính đột phá, thực tế nhất trong dự thảo nhằm lấp đầy khoảng trống pháp lý trước sự bùng nổ của các sàn giao dịch xuyên biên giới.

Hai là thể chế hóa quản lý tuân thủ, biến đối tượng bị kiểm tra giám sát thành đối tác tự nguyện tuân thủ được cơ quan hải quan hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý. Ba là siết chặt quy định khai bổ sung hồ sơ hải quan để chống tẩu tán chứng cứ nhưng tránh kéo dài ảnh hưởng dòng tiền doanh nghiệp. Bốn là pháp lý hóa hải quan số, chia sẻ dữ liệu liên ngành để bảo đảm tính đồng bộ thống nhất của hệ thống pháp luật.

“Cải cách phải thực chất. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu đang trông chờ vào hải quan Việt Nam, sửa đổi lần này góp phần tháo gỡ nút thắt để kinh tế phát triển, xuất nhập khẩu tăng lên, đóng góp cho tăng trưởng hai con số”- Chủ tịch Quốc hội nêu rõ.

Chuyển từ hải quan điện tử sang hải quan số, hải quan thông minh

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn giải trình tại phiên họp.

Giải trình tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn khẳng định, tinh thần sửa đổi Luật Hải quan lần này là chuyển từ hải quan điện tử sang hải quan số, hải quan thông minh. Quan điểm xây dựng đã bảo đảm việc lấy dữ liệu làm nền tảng, quản lý rủi ro là phương thức quản lý chủ đạo, và tạo cơ sở pháp lý để ứng dụng công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn. Các quy định đã tuân thủ pháp luật về chuyển đổi số, trong đó các cơ quan nhà nước có trách nhiệm kết nối, chia sẻ, khai thác dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc gia.

Bộ trưởng cũng khẳng định sẽ nghiêm túc tiếp thu đầy đủ các ý kiến tham gia của các đại biểu, đặc biệt là ý kiến chỉ đạo của Chủ tịch Quốc hội để hoàn thiện Luật Hải quan.

Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định đánh giá hồ sơ dự án luật đủ điều kiện để trình Quốc hội xem xét thông qua theo quy trình một kỳ họp tại kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất tổ chức trong tháng 8/2026. Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát để chuyển mạnh sang hải quan số, hải quan thông minh, đồng thời thúc đẩy tuân thủ tự nguyện tự giác, khắc phục vi phạm, quản lý kiểm soát rủi ro, đánh giá có tính hệ thống.

Về các nội dung cụ thể, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ nội hàm, phạm vi kiểm định hải quan và cơ chế giải quyết khiếu nại; tăng cường liên thông chia sẻ dữ liệu trong hoạt động kiểm tra chuyên ngành; hoàn thiện quy định trách nhiệm của doanh nghiệp kinh doanh cảng, kho bãi trong xử lý hàng hóa tồn đọng. Đồng thời, cần rà soát toàn diện các quy định chuyển tiếp; bảo đảm tính thống nhất với các luật liên quan như Luật Sở hữu trí tuệ, Luật An ninh mạng, Luật Thương mại điện tử.../.