Sức trẻ tiếp nối mạch nguồn Ví, Giặm

Từ mái trường, những làn điệu quê hương được đánh thức

Em Lê Hoàng Lam Anh, xã Văn Hiến trình bày tiết mục "Cõi bờ trong tiếng mẹ ru" do NSND An Ninh soạn lời.

Trong cuộc sống hiện đại, khi giới trẻ có vô vàn lựa chọn về âm nhạc, giải trí và các hình thức biểu đạt bản thân, việc dân ca Ví, Giặm hiện diện trong trường học mang một ý nghĩa đặc biệt. Đó không chỉ là câu chuyện bảo tồn một di sản văn hóa đã được UNESCO ghi danh mà còn là cách để thế hệ trẻ nhận diện, tự hào và chủ động thể hiện bản sắc của quê hương trong dòng chảy hội nhập.

Tại Trường Trung học phổ thông Huỳnh Thúc Kháng, quan điểm đưa văn hóa truyền thống đến gần học sinh đang từng bước được cụ thể hóa bằng những hoạt động thiết thực. Dân ca không còn chỉ xuất hiện trong những chương trình văn nghệ mang tính thời điểm mà được tiếp cận như một phần của đời sống học đường, nơi học sinh có thể tìm thấy niềm vui, sự sáng tạo và cơ hội thể hiện năng khiếu. Hơn 10 năm qua, những học sinh có năng khiếu và tình yêu với dân ca được tạo điều kiện tham gia các hoạt động, câu lạc bộ, sân chơi nghệ thuật.

Theo thầy Phan Xuân Hoài Linh, Bí thư Đoàn trường, điều quan trọng nhất để duy trì phong trào chính là phải có những “hạt nhân” đam mê. “Chỉ cần có nguồn, chúng tôi sẽ tạo sân chơi để các em phát huy khả năng, thu hút sự quan tâm từ những bạn khác”, thầy Phan Xuân Hoài Linh chia sẻ.

Từ quan điểm đó, nhà trường thành lập Câu lạc bộ dân ca Ví, Giặm, đồng thời mời các nghệ sĩ, giáo viên có chuyên môn tham gia xây dựng chương trình, hướng dẫn học sinh tiếp cận dân ca theo hướng bài bản, chuyên nghiệp.

Mô hình góp phần phát hiện và kết nối những gương mặt trẻ có năng khiếu như Bạch Khánh Linh, Nguyễn Khánh Vy, Bùi Thị Phương Trang. Tại Cuộc thi “Tìm kiếm tài năng dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh năm 2026”, ba em thành lập nhóm Búp Sen Xanh để cùng tham gia tranh tài. Với các em, Ví, Giặm không phải lựa chọn nhất thời mà đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ.

Đặc biệt, Nguyễn Khánh Vy, học sinh lớp 11, Trường Trung học phổ thông Huỳnh Thúc Kháng được bà nội dạy hát dân ca từ năm 3 tuổi. Những câu hát đầu tiên em được học là những lời ca về công cha, nghĩa mẹ, tình yêu gia đình và quê hương. Sau này, Vy từng thử sức ở sân chơi Giọng hát Việt nhí năm 2019 nhưng tình yêu với dân ca Ví, Giặm vẫn nguyên vẹn.

“Em muốn quảng bá dân ca Ví, Giặm tới nhiều bạn trẻ hơn để mọi người thêm yêu những làn điệu quê hương và cùng gìn giữ nét đẹp văn hóa này”, Khánh Vy chia sẻ.

Em Trương Thị Quỳnh Như (13 tuổi) xã Nghĩa Lộc với tiết mục "Công cha, nghĩa mẹ" do nghệ sĩ Nguyễn Thành Ngân soạn lời.

Em Trương Thị Quỳnh Như, sinh năm 2013, ở xã Nghĩa Lộc cho biết, dân ca đến một cách tự nhiên qua tiếng hát của mẹ và ông bà. Những làn điệu Ví, Giặm đã ngấm dần vào tâm hồn em như hơi thở, để rồi ở bất cứ đâu, trong lúc vui chơi hay nghỉ ngơi, em vẫn có thể ngân nga những câu hát thân thuộc.

Những ngày tham gia khóa bồi dưỡng chuyên môn và kỹ năng biểu diễn, Như cùng các thí sinh khác không chỉ luyện tập cho một phần thi. Các em được nghệ sĩ, chuyên gia hướng dẫn kỹ thuật thanh nhạc, phong cách trình diễn, cách xử lý tác phẩm và quan trọng hơn là hiểu sâu hơn về giá trị của dân ca Ví, Giặm.

Để một giọng hát trẻ có thể đứng vững trên sân khấu, tình yêu thôi chưa đủ. Phía sau mỗi tiết mục nhuần nhuyễn là quá trình rèn luyện bền bỉ, trong đó, những người trẻ phải học cách cân bằng giữa việc học văn hóa và đam mê nghệ thuật. Với nhóm Búp Sen Xanh, các thành viên phải tranh thủ thời gian tập luyện, hoàn thiện từng câu hát, từng động tác, đồng thời vẫn bảo đảm việc học tập ở trường.

Chị Phan Thị Thu Hà, phụ huynh em Phương Trang bày tỏ, khi nhà trường đưa dân ca Ví, Giặm đến gần hơn với học sinh, điều đó không chỉ giúp các con hiểu văn hóa quê hương mà còn gieo vào các con niềm tự hào về cội nguồn. Một di sản chỉ thật sự sống khi có thế hệ trẻ tiếp nhận và giữ gìn, lan tỏa bằng chính trái tim của mình.

Ông Trần Quốc Chung, Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật Truyền thống tỉnh cho rằng, việc các nhà trường chủ động tạo dựng môi trường văn hóa phù hợp đang mở ra không gian thuận lợi để dân ca Ví, Giặm đến gần hơn với học sinh. Thông qua các hoạt động trải nghiệm, sinh hoạt câu lạc bộ, các cuộc thi và sự hướng dẫn trực tiếp của nghệ sĩ, các em không chỉ được rèn luyện kỹ năng hát mà còn từng bước hiểu, cảm nhận sâu sắc hơn về cội nguồn và những giá trị văn hóa được gửi gắm trong từng câu Ví, điệu Giặm. Từ những làn điệu thân thuộc trong ký ức gia đình, tiếng hát của các em đã bước ra sân khấu với một nhận thức rõ hơn về trách nhiệm gìn giữ, trao truyền di sản quê hương.

Trao truyền di sản bằng tình yêu và trách nhiệm

Em Nguyễn Kiều Hương Vy (8 tuổi) ở xã Quỳnh Lưu với phần dự thi "Bác Hồ và khúc hát dân ca" do Nhạc sĩ Thanh Lưu soạn lời.

Thực tế cho thấy, khi giáo dục được gắn với văn hóa truyền thống, học sinh không chỉ trưởng thành về kiến thức mà còn lớn lên với một trái tim biết yêu quê hương. Qua từng câu Ví, điệu Giặm, các em học được sự kiên nhẫn, lòng biết ơn, ý thức cộng đồng và sự gắn kết với những người cùng chung niềm đam mê.

Đồng hành với các thí sinh trong quá trình tập luyện, nghệ sĩ, diễn viên Nguyễn Thị Hồng Liên, Trung tâm Nghệ thuật Truyền thống tỉnh nhận thấy, đa phần các em đều có tiềm năng. Tuy nhiên, để một giọng hát tự nhiên thực sự đứng vững trên sân khấu, các em cần được rèn giũa bài bản.

Theo nghệ sĩ Nguyễn Thị Hồng Liên, mỗi làn điệu dân ca Ví, Giặm có cách hát riêng. Đặc biệt, với những làn điệu gốc, lời cổ, người hát không thể tùy ý xử lý mà phải hát đúng, hát chính xác, giữ được cái chất và cái thần của lời cổ. Vì thế, việc truyền dạy phải bắt đầu từ từng câu, từng chữ, từng chỗ luyến láy để các em hiểu rồi mới có thể hát đúng và hát ra được chất Ví, Giặm. “Bên cạnh giúp thí sinh hiểu và xử lý đúng từng làn điệu, chúng tôi còn hướng dẫn các em cách sử dụng hơi thở, mở khẩu hình, phát âm tròn vành rõ chữ, điều chỉnh cột hơi để âm thanh vang, sáng; đồng thời rèn phong thái biểu diễn và kỹ thuật giả thanh”, nghệ sĩ Nguyễn Thị Hồng Liên chia sẻ.

Những bài học tưởng như thuần túy về kỹ thuật ấy lại có ý nghĩa quyết định đối với sức biểu đạt của một giọng hát khi bước ra sân khấu. Nghệ sĩ Nhân dân Phạm Tiến Dũng cũng đánh giá cao sự lan tỏa của phong trào hát dân ca Ví, Giặm trong thời gian qua, thể hiện qua việc cuộc thi năm 2026 thu hút đông đảo thí sinh trong và ngoài tỉnh.

Theo Nghệ sĩ Nhân dân Phạm Tiến Dũng, việc tạo ra một sân chơi để các em được học hỏi, rèn luyện và thể hiện khả năng là đóng góp quan trọng vào hành trình bảo tồn, phát huy di sản. Từ sự say mê, nỗ lực và những chuyển biến rõ nét qua từng ngày tập luyện, Nghệ sĩ Nhân dân Phạm Tiến Dũng tin tưởng, các gương mặt trẻ hôm nay sẽ còn tiến xa, từng bước khẳng định mình bằng chính tiếng hát và tình yêu với Ví, Giặm, trở thành hạt nhân tiếp nối, góp phần giữ gìn, trao truyền, lan tỏa di sản quê hương trên những sân khấu của tương lai.

Cuộc thi “Tìm kiếm tài năng dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh năm 2026” cho thấy di sản không chỉ được bảo tồn mà đang từng bước được tiếp nhận, làm mới và trao truyền bằng chính tình yêu của những người trẻ.

Từ góc độ quản lý nhà nước, bà Quách Thị Cường, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An cho rằng, phát triển thế hệ trẻ trở thành lực lượng kế cận là yếu tố quan trọng để dân ca Ví, Giặm có sức sống lâu dài trong đời sống đương đại.

Theo bà Cường, thời gian tới cần tăng cường liên kết giữa gia đình, nhà trường, câu lạc bộ, các thiết chế văn hóa cùng đội ngũ nghệ sĩ, nghệ nhân; chú trọng phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu từ sớm, mở rộng hoạt động truyền dạy trong trường học và tạo thêm sân chơi phù hợp từng lứa tuổi. Cách tiếp cận cần được đổi mới theo hướng gần gũi, hấp dẫn với người trẻ song vẫn bảo đảm tính chuẩn mực của di sản. Muốn di sản sống trong đời sống đương đại, trước hết phải để người trẻ cảm thấy đó là di sản của chính mình. Các em cần được học, hát, sáng tạo trong khuôn khổ giá trị truyền thống và quan trọng nhất là được trao cơ hội biểu diễn. Khi người trẻ trở thành chủ thể của quá trình bảo tồn, sức sống của di sản sẽ bền vững hơn. Theo đó, bảo tồn Ví, Giặm không chỉ dừng ở việc truyền dạy làn điệu mà cần hình thành môi trường để thế hệ trẻ hiểu, thực hành và chủ động lan tỏa di sản. Từ gia đình, trường học, câu lạc bộ đến sân khấu, những tiếng hát trẻ đang tiếp tục nối dài mạch nguồn Ví, Giặm, đưa những giá trị văn hóa của quê hương hòa vào đời sống hôm nay bằng tình yêu, niềm tự hào và trách nhiệm.