Tác giả, nhà xuất bản có được dùng AI làm sách?

Báo cáo tổng kết hoạt động Xuất bản, In và Phát hành Xuất bản phẩm năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026 của Cục Xuất bản, In và Phát hành nhận định chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ đang làm thay đổi sâu sắc phương thức tổ chức dịch thuật, biên tập, sản xuất và phân phối xuất bản phẩm, phân tích dữ liệu người dùng đến sáng tạo nội dung; song song đó xuất bản điện tử, audiobook và các nền tảng phát hành trực tuyến ngày càng phát triển.

Xét thấy công nghệ góp phần rút ngắn thời gian sản xuất, giảm chi phí, nâng cao năng suất và mở ra cơ hội phát triển các thị trường ngách, sản phẩm cá nhân hóa, Báo cáo nêu nhiệm vụ đẩy mạnh chuyển đổi số trong quy trình xuất bản; đặc biệt giao nhiệm vụ cho các nhà xuất bản ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), chú trọng đầu tư trang thiết bị, cơ sở vật chất, nhân lực kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả công tác biên tập, nghiệp vụ xuất bản theo hướng hiện đại hóa.

Đồng thời, báo cáo lưu ý vấn đề bảo vệ bản quyền, bảo đảm trật tự thị trường và nâng cao chất lượng nội dung xuất bản phẩm trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Không chỉ riêng tại Việt Nam, mà trên thế giới, ứng dụng AI trong xuất bản vẫn còn gây nhiều tranh cãi về chất lượng nội dung, độ khả tín, bản quyền và đặc biệt là vai trò sáng tạo của con người; đến nay vẫn chưa đi đến một quy ước thống nhất để người làm xuất bản lấy làm chuẩn mực. Luật Trí tuệ Nhân tạo (TTNT) 134/2025/QH15 có hiệu lực từ 1/3 và Luật Sở hữu Trí tuệ (SHTT) sửa đổi, bổ sung 131/2025/QH15 có hiệu lực từ 1/4 có thể gợi ý gì cho ngành xuất bản Việt Nam về việc ứng dụng AI?

Luật Trí tuệ Nhân tạo

* Vấn đề gắn nhãn

Điều 11 của luật quy định trách nhiệm minh bạch, cụ thể khoản 3 yêu cầu nhà cung cấp "thông báo rõ ràng khi cung cấp ra công cộng văn bản, âm thanh, hình ảnh, video được tạo ra hoặc chỉnh sửa bằng hệ thống trí tuệ nhân tạo", song lại giới hạn áp dụng với trường hợp nội dung "có khả năng gây nhầm lẫn về tính xác thực của sự kiện, nhân vật".

Khoản 4 quy định bên triển khai "có trách nhiệm bảo đảm âm thanh, hình ảnh, video được tạo ra hoặc chỉnh sửa bằng hệ thống trí tuệ nhân tạo nhằm mô phỏng, giả lập ngoại hình, giọng nói của người thật hoặc tái hiện sự kiện thực tế phải được gắn nhãn dễ nhận biết để phân biệt với nội dung thật".

Luật cũng có nội dung: "Đối với sản phẩm là tác phẩm điện ảnh, nghệ thuật hoặc sáng tạo, việc gắn nhãn quy định tại khoản này được thực hiện theo phương thức phù hợp, bảo đảm không làm cản trở việc hiển thị, trình diễn hoặc thưởng thức tác phẩm".

Khoản 6 nêu "Chính phủ quy định chi tiết hình thức thông báo, gắn nhãn".

Hai MV nhạc Việt phát hành trên YouTube ghi rõ là tạo bằng AI.

Có thể thấy luật đã đề cập đến phương thức phổ biến mà hàng rào pháp lý và tập quán ngành nghề tại nhiều quốc gia đang sử dụng để đối phó với AI - đó là yêu cầu công khai việc sử dụng AI trong tạo tác và biên tập nội dung. Tuy nhiên, dường như luật chủ yếu chỉ đang dừng ở việc xác minh "tính xác thực" hay phòng tránh nhầm lẫn với "nội dung thật".

Đặt riêng trong bối cảnh ngành xuất bản, câu hỏi bỏ ngỏ là những nội dung phi hư cấu, chẳng hạn sách kỹ năng, kinh tế,... được hoàn thành nhờ công cụ AI, song đã được xác thực/kiểm định thông tin; hoặc sách phi hư cấu, vốn bản chất loại trừ khỏi tính "có thật", do AI viết - thì có cần gắn nhãn hay không?

Nhằm đối phó với làn sóng tác giả tự xuất bản sách có sử dụng AI (self-publish), nền tảng tự xuất bản Kindle Direct Publishing đã bổ sung điều khoản về AI (văn bản, hình ảnh hoặc bản dịch), trong đó yêu cầu người đăng tải khai báo về nội dung do AI tạo ra (AI generated), song không bắt buộc khai báo đối với nội dung có AI hỗ trợ (AI-assisted). Trang này đưa ra chỉ dẫn phân biệt hai loại nội dung này như sau:

- AI tạo ra: văn bản, hình ảnh hoặc bản dịch được tạo ra bởi một công cụ dựa trên AI, ngay cả khi người dùng đã chỉnh sửa đáng kể sau đó.

- AI hỗ trợ: người dùng tự tạo nội dung và chỉ sử dụng các công cụ AI để chỉnh sửa, tinh chỉnh, kiểm tra lỗi hoặc cải thiện nội dung đó (dù là văn bản hay hình ảnh). Tương tự, nếu bạn dùng công cụ AI để tìm kiếm và phát triển ý tưởng nhưng cuối cùng tự mình tạo ra văn bản hoặc hình ảnh, thì cũng được xem là “có AI hỗ trợ”.

* Quan ngại về chất lượng nội dung

Song kể cả khi có quy định gắn nhãn, thì xuất bản có sử dụng AI vẫn khiến nhiều độc giả và cả giới làm sách quan ngại.

Trong vòng 3-4 năm qua, sách do AI tạo ra đã tràn lan trên Amazon. Điều này dẫn đến nhiều phản ứng dữ dội, bao gồm hoài nghi về chất lượng nội dung, đặc biệt là những cuốn sách viết về chủ đề nhạy cảm như rối loạn thần kinh. Hiệp hội nhà sách Pháp mới đây lên tiếng chỉ trích Amazon "làm ngập lụt thị trường bằng những cuốn sách do AI tạo ra". Công ty này cũng bị chỉ trích vì đưa AI tương tác vào trong sách điện tử và sách nói.

Tại Hàn Quốc, xu hướng dùng AI viết sách khiến độc giả lo ngại, khi số lượng nhà xuất bản một người gia tăng mạnh, cùng với đó là hàng nghìn cuốn sách do AI tạo ra xuất hiện trên các kệ sách và nền tảng trực tuyến. Có một nhà xuất bản ra mắt đến 9.000 đầu sách trong năm 2025.

Tại Việt Nam, gần đây có vụ việc nhà thơ trẻ đạo thơ nước ngoài và được cho là sử dụng phần mềm dịch thuật để thực hiện các tác phẩm trong tập thơ đoạt Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2025.

Trào lưu dùng AI viết sách thậm chí còn dẫn đến sự ra đời của nghề hướng dẫn xuất bản sách 'rác' trên Amazon, càng góp phần tạo ra dư thừa những ấn phẩm mì ăn liền. Ở Việt Nam cũng bắt đầu xuất hiện những video, khóa học hướng dẫn viết sách bằng AI. Lời quảng cáo thường thấy từ những bên cung cấp nội dung hướng dẫn là "tạo nguồn thu nhập thụ động", "làm đẹp profile" trong thời gian ngắn, ít cần đầu tư chất xám.

Một số video, quảng cáo hướng dẫn viết sách bằng AI.

Nhiều tháng qua, sau khi rộ lên đồn đoán rằng tiểu thuyết kinh dị Shy Girl (tạm dịch: Cô gái nhút nhát) viết với sự hỗ trợ của AI, một số chuyên gia sử dụng phần mềm phát hiện AI cho kết quả lên đến 78% do AI viết; nhà xuất bản cuốn sách này đã phải hủy kế hoạch phát hành tại Mỹ và ngừng xuất bản tại Anh. Vụ việc cho thấy giới xuất bản đang bị động vì thiếu những cơ chế bảo vệ và sàng lọc trước sự thâm nhập của AI.

Lằn ranh sử dụng AI đang được vạch ra chủ yếu giữa tác phẩm văn học và tác phẩm phi hư cấu, trong đó phần lớn giới xuất bản chủ trương nói không với AI trong dịch và xuất bản văn học.

* Vấn đề sở hữu trí tuệ liên quan đến dữ liệu huấn luyện

Trong Dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo công bố ngày 29/9/2025, điều 19(c) đề xuất nhà cung cấp mô hình trí tuệ nhân tạo đa dụng, bao gồm mô hình ngôn ngữ lớn và mô hình ngôn ngữ nhỏ, trước khi đưa mô hình ra thị trường hoặc đưa vào sử dụng, phải thiết lập chính sách nội bộ để tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ.

Theo dự thảo, "Việc sao chép, trích xuất các tác phẩm, cơ sở dữ liệu đã được tiếp cận một cách hợp pháp nhằm mục đích duy nhất là huấn luyện các mô hình trí tuệ nhân tạo không được xem là hành vi xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan trừ khi có quy định khác tại Luật Sở hữu trí tuệ, với điều kiện nhà cung cấp mô hình phải:

(a) Áp dụng các biện pháp kỹ thuật phù hợp để bảo đảm an ninh và ngăn chặn việc tái sử dụng dữ liệu cho mục đích khác; và (b) Tôn trọng quyền của chủ sở hữu trong việc từ chối không cho phép sử dụng tác phẩm của mình cho mục đích huấn luyện trí tuệ nhân tạo thông qua các tín hiệu máy có thể đọc được".

Chi tiết này cho thấy người soạn thảo đã cân nhắc đến thực trạng tranh chấp quyền tác giả giữa nhà cung cấp hệ thống AI và chủ thể sáng tạo, như vụ kiện đình đám giữa New York Times và OpenAI, hay Anthropic phải trả ít nhất 1,5 tỷ USD để giải quyết vụ kiện do ba tác giả khởi kiện, cáo buộc công ty này huấn luyện AI bằng sách lậu.

Tuy nhiên, trong Luật Trí tuệ nhân tạo 134/2025/QH15 ban hành chính thức, có hiệu lực từ 1/3 thì điều khoản này không còn, do đó vấn đề tác quyền dữ liệu trong huấn luyện AI hiện nay chủ yếu thuộc về phạm vi của Luật SHTT.

Luật Sở hữu Trí tuệ

* Cấp phép dữ liệu huấn luyện

Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, bổ sung 131/2025/QH15 có hiệu lực từ 1/4 bổ sung khoản 5 Điều 7 giới hạn quyền sở hữu trí tuệ như sau:

"Tổ chức, cá nhân được sử dụng văn bản và dữ liệu về đối tượng quyền sở hữu trí tuệ đã được công bố hợp pháp và công chúng được phép tiếp cận để phục vụ mục đích nghiên cứu khoa học, thử nghiệm, huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo, với điều kiện việc sử dụng này không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ.

Đối với văn bản và dữ liệu là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan, việc sử dụng văn bản và dữ liệu theo quy định tại khoản này còn phải thực hiện theo quy định của Chính phủ".

Về nội dung này, Cục Sở hữu trí tuệ giải đáp khoản 5 Điều 7 "hướng tới bảo đảm cân bằng giữa bảo hộ quyền SHTT với thúc đẩy phát triển công nghệ AI". Theo đó, không cho phép AI tự do đánh cắp kinh nghiệm, tác phẩm, công sức của các nghệ sĩ.

Điều kiện hạn chế khi sử dụng văn bản và dữ liệu: (i) văn bản và dữ liệu được sử dụng phải là văn bản và dữ liệu đã được công bố hợp pháp (do tác giả hoặc người được tác giả cho phép thực hiện) và công chúng được phép tiếp cận; (ii) việc sử dụng văn bản và dữ liệu không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ theo quy định của Luật SHTT; (iii) đối với văn bản và dữ liệu là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan, việc sử dụng văn bản và dữ liệu còn phải thực hiện theo quy định của Chính phủ.

Không cho phép "tự do đánh cắp", vậy bên huấn luyện AI cần làm những thủ tục gì để đảm bảo "không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ"? Chỉ cần tác giả chưa phản đối là được? Hay cần xin cấp phép và trả tiền bản quyền trước khi sử dụng? Hay chăng trước mắt chỉ được phép sử dụng tác phẩm đã thuộc về phạm vi công cộng (public domain), không còn bảo hộ bản quyền?

Khoảng 10.000 nhà văn đã đóng góp vào cuốn sách Don’t Steal This Book (Đừng ăn cắp cuốn sách này) phát tại Hội chợ Sách London, không hề có nội dung gì ngoài danh sách tên tác giả, nhằm phản đối việc các công ty AI sử dụng tác phẩm của họ nhưng không xin phép. Ảnh: The Guardian.

Câu hỏi này không chỉ đặt ra cho bài toán bản quyền ở Việt Nam, mà cũng là "điểm" luật pháp tại nhiều quốc gia trên thế giới. Ngày 18/3 vừa qua, chính phủ Anh hủy bỏ kế hoạch cho các công ty AI dùng miễn phí dữ liệu để huấn luyện mô hình. Trước đó, quốc gia này dự định áp dụng opt-out, chính sách cho phép AI lấy tác phẩm từ nghệ sĩ và nhà xuất bản, trừ khi họ "từ chối" (opt-out).

* Bảo hộ quyền tác giả

Theo khoản 1 Điều 12a, khoản 3 Điều 14, Luật SHTT chỉ bảo hộ quyền cho các đối tượng do con người tạo ra, do vậy các sản phẩm do AI tạo ra không được hưởng chế độ bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan như tác phẩm của con người.

Luật SHTT cho thấy liên quan đến vấn đề sử dụng AI trong sáng tạo và thu thập dữ liệu huấn luyện AI, vẫn còn để ngỏ nhiều khoảng trống cần đến hướng dẫn chi tiết và cụ thể hơn từ chính phủ để người làm xuất bản nói riêng và giới làm sáng tạo nói chung có cơ sở vận dụng hợp pháp, hiệu quả.

Qua khảo sát sơ bộ của ZNews, đa số nhà xuất bản được hỏi hiện vẫn còn e dè khi nhắc đến việc sử dụng AI. Một đơn vị cho biết duy trì chủ trương nói không với hình ảnh và bản thảo do AI tạo tác, tuy nhiên từ chối cung cấp thông tin cụ thể hơn cho đến khi nội bộ hình thành những bộ quy tắc được chuẩn hóa. Một nguồn tin khác cho hay một số đơn vị xuất bản đã bắt đầu ứng dụng AI trong biên tập bản thảo, thậm chí là dùng mô hình máy dịch - người biên với các đầu sách phi hư cấu có nội dung không quá phức tạp.

Tài liệu tham khảo:

AI và bản quyền tác phẩm nghệ thuật: Khoảng trống pháp lý cần sớm được làm rõ, Bích Việt, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Chính thức được huấn luyện AI bằng quyền sở hữu trí tuệ đã công bố (khoản 5 Điều 7 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025), Nguyễn Thụy Hân - Lê Quang Nhật Minh, Thư viện Pháp luật

Phong Khang