Tái cấu trúc ngành chăn nuôi: Gỡ 'nút thắt' phụ thuộc để tăng sức cạnh tranh

Phụ thuộc đầu vào, điểm nghẽn của tăng trưởng

Ngành chăn nuôi Việt Nam đang đứng trong nhóm dẫn đầu thế giới ở nhiều chỉ tiêu quan trọng. Tổng đàn lợn xếp thứ 5 toàn cầu, sản lượng thịt đứng thứ 6; đàn thủy cầm khoảng 103 triệu con, đứng thứ 2 thế giới; sản lượng thức ăn chăn nuôi công nghiệp đạt trên 21–22 triệu tấn, dẫn đầu khu vực ASEAN. Những con số này cho thấy năng lực sản xuất của ngành đã được nâng lên rõ rệt, đáp ứng cơ bản nhu cầu tiêu dùng trong nước.

Theo TS Nguyễn Xuân Dương - Chủ tịch Hội Chăn nuôi Việt Nam, sự gia tăng nhanh của nhu cầu tiêu thụ trong nước đã thúc đẩy ngành chuyển đổi mạnh mẽ. “Từ sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, ngành đã chuyển sang quy mô lớn, sản xuất hàng hóa và công nghiệp hóa rõ rệt. Đến nay, chăn nuôi đã cơ bản đáp ứng nhu cầu cho hơn 100 triệu dân và hàng chục triệu lượt khách du lịch mỗi năm”, TS Nguyễn Xuân Dương cho biết.

Ngành giống gia cầm, đặc biệt là gà lông trắng và vịt cao sản, vẫn phụ thuộc nhập khẩu. Ảnh: PV

Tuy nhiên, phía sau những thành tựu đó là một “nút thắt” lớn về cấu trúc, sự phụ thuộc nặng nề vào đầu vào nhập khẩu. Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi và Thú y (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Phạm Kim Đăng chỉ rõ, thức ăn chăn nuôi hiện chiếm tới 60-70% giá thành sản xuất, trong khi 70-80% nguyên liệu như ngô, đậu tương, phụ gia vẫn phải nhập khẩu. “Chúng ta phụ thuộc rất lớn vào nguyên liệu thế giới, nên mỗi biến động bên ngoài đều tác động trực tiếp đến giá thành trong nước, làm giảm sức cạnh tranh của sản phẩm chăn nuôi”, ông Phạm Kim Đăng nhấn mạnh.

Không chỉ nguyên liệu, lĩnh vực con giống cũng chưa đạt mức tự chủ cần thiết. Nguồn giống gốc vẫn phải nhập khẩu định kỳ để duy trì năng suất, kéo theo chi phí cao và tiềm ẩn rủi ro phụ thuộc dài hạn. Trong khi đó, các doanh nghiệp FDI lại có lợi thế về công nghệ, giống và quản trị, tạo sức ép cạnh tranh lớn ngay trên thị trường nội địa.

Đứng ở góc độ người chăn nuôi, Chủ tịch Hiệp hội Gia cầm Việt Nam Nguyễn Thanh Sơn chia sẻ, ngành giống gia cầm, đặc biệt là gà lông trắng và vịt cao sản, vẫn phụ thuộc nhập khẩu. Điều này khiến doanh nghiệp trong nước khó chủ động, giảm khả năng cạnh tranh và khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Áp lực chi phí gia tăng, yêu cầu tái cấu trúc bền vững

Những hạn chế nội tại của ngành càng bộc lộ rõ trong bối cảnh thị trường toàn cầu biến động. Từ đầu năm 2026, căng thẳng địa chính trị, đặc biệt tại Trung Đông, đã làm gián đoạn chuỗi cung ứng, khiến chi phí logistics tăng từ 30-50%, thời gian vận chuyển kéo dài thêm 15-20 ngày. Giá nguyên liệu thức ăn chăn nuôi theo đó liên tục leo thang.

Theo TS Nguyễn Xuân Dương, chỉ trong quý I-2026, giá thức ăn chăn nuôi đã có ba đợt điều chỉnh, tổng mức tăng khoảng 600 đồng/kg, tương đương hơn 4,5%. Nguyên nhân chủ yếu đến từ giá nguyên liệu nhập khẩu tăng, chi phí tài chính gia tăng và tác động của biến động địa chính trị toàn cầu.

Trong khi chi phí đầu vào tăng mạnh, giá sản phẩm chăn nuôi lại giảm trên diện rộng do nguồn cung dồi dào và sức mua chưa cải thiện. Giá lợn hơi trong tháng 3/2026 giảm xuống còn khoảng 62.000-63.000 đồng/kg tại miền Bắc; giá gia cầm và trứng cũng giảm sâu.

Thực tế tại các trang trại cho thấy tình trạng “chi phí tăng - giá bán giảm” đang tạo áp lực kép. Bà Nguyễn Thị Huyền, chủ một trang trại chăn nuôi tại xã Hương Sơn (Hà Nội) cho biết, với giá thức ăn dao động 270.000-370.000 đồng/bao trong khi giá trứng chỉ khoảng 2.000-2.200 đồng/quả, người chăn nuôi rất khó có lãi, thậm chí thua lỗ kéo dài.

Theo dự báo của cơ quan quản lý, từ tháng 4 đến tháng 6-2026, chi phí sản xuất có thể tiếp tục tăng thêm 10-15%, trong khi lợi nhuận của người chăn nuôi giảm 10-20%. Điều này khiến nhiều hộ chăn nuôi đứng trước nguy cơ thu hẹp sản xuất.

Trước những thách thức đó, yêu cầu tái cấu trúc ngành chăn nuôi theo hướng chủ động, bền vững được đặt ra cấp thiết. Ông Phạm Kim Đăng cho rằng, để giảm phụ thuộc, cần phát triển mạnh nguồn nguyên liệu trong nước, đồng thời tối ưu công thức thức ăn chăn nuôi, đổi mới công nghệ sản xuất và đa dạng hóa thị trường nhập khẩu.

“Bên cạnh đó, cần tối ưu hệ thống logistics, ký kết hợp đồng vận chuyển dài hạn và mở rộng nguồn cung từ các khu vực như Nam Mỹ, Ấn Độ, Đông Âu… để giảm rủi ro phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống”, ông Đăng đề xuất.

Ở góc độ dài hạn, TS Nguyễn Xuân Dương nhấn mạnh việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp trong nước như cám gạo, sắn, phụ phẩm chế biến để sản xuất thức ăn chăn nuôi. Đây được xem là nguồn tài nguyên lớn nhưng chưa được khai thác hiệu quả.

Ngoài ra, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và tự động hóa trong chăn nuôi đang mở ra hướng đi mới. Các công nghệ phân tích, kiểm soát chất lượng, cùng với trí tuệ nhân tạo giúp nâng cao năng suất, kiểm soát dịch bệnh và giảm chi phí sản xuất.

Một điểm tích cực là xu hướng liên kết chuỗi giữa doanh nghiệp và người chăn nuôi ngày càng rõ nét. Theo ông Nguyễn Thanh Sơn, mô hình này giúp ổn định đầu ra, giảm rủi ro và nâng cao giá trị sản phẩm. Đồng thời, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu biến động, vẫn tồn tại những cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam mở rộng thị trường.

“Việc gián đoạn nguồn cung từ một số quốc gia xuất khẩu lớn có thể tạo ra khoảng trống thị trường. Nếu tận dụng tốt, doanh nghiệp Việt Nam có thể tiếp cận các đơn hàng thay thế, đặc biệt tại khu vực châu Á”, ông Sơn nhận định.

Ngành chăn nuôi Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi mạnh mẽ để thích ứng với bối cảnh mới. Việc nâng cao tính tự chủ, giảm phụ thuộc vào nguồn lực bên ngoài không chỉ giúp giảm rủi ro mà còn là điều kiện tiên quyết để nâng cao sức cạnh tranh, hướng tới phát triển bền vững trong dài hạn.