Tái cấu trúc xã phường để phát triển

Việc chia Hội An thành nhiều xã, phường nhỏ đặt ra thách thức đối với công tác quy hoạch tổng thể, bảo tồn di sản và phát triển thương hiệu đô thị. Ảnh: Tư liệu

Bởi vậy, chỉ đạo của Bí thư Thành ủy Đà Nẵng Lê Ngọc Quang tại Hội nghị Thành ủy lần thứ 4 mang nhiều ý nghĩa hơn một nhiệm vụ trước mắt. Khi nhấn mạnh việc tiếp tục rà soát, sắp xếp các xã phường phải dựa trên quy mô dân số, diện tích, mức độ đô thị hóa, đặc điểm vùng miền và khối lượng công việc; đặc biệt là yêu cầu “tuyệt đối không cào bằng, lấy một khuôn mẫu duy nhất áp dụng cho mọi địa phương”, lãnh đạo thành phố đã đặt ra nguyên tắc cốt lõi cho giai đoạn cải cách tiếp theo.

Đó là sắp xếp để phát triển, chứ không phải sắp xếp chỉ để giảm đầu mối. Với 93 xã, phường và một đặc khu, nhiều đơn vị hành chính hiện vẫn có quy mô quá nhỏ về dân số, diện tích cũng như quy mô kinh tế. Khi nguồn lực bị chia cắt thành quá nhiều đầu mối, việc đầu tư hạ tầng thiếu tính tập trung, quy hoạch không gian phát triển gặp khó khăn và năng lực điều hành cũng bị phân tán.

Một xã phường quá nhỏ có thể giải quyết tốt các công việc hành chính thường ngày, nhưng rất khó trở thành chủ thể đủ mạnh để kiến tạo phát triển. Khi không gian phát triển bị bó hẹp, dư địa thu hút đầu tư, xây dựng hạ tầng, phát triển dịch vụ hay hình thành các cực tăng trưởng mới cũng bị thu hẹp theo.

Đó chính là lý do việc tiếp tục rà soát, sắp xếp các xã phường không chỉ cần thiết mà còn phải được thực hiện bằng tư duy phát triển dài hạn. Điều đáng chú ý là lần rà soát này không nên đặt nặng mục tiêu giảm bao nhiêu đơn vị hành chính. Điều quan trọng hơn là sau sắp xếp, mỗi xã phường phải trở thành một không gian phát triển hoàn chỉnh, đủ lớn để quy hoạch, đủ nguồn lực để đầu tư và đủ năng lực để tự tạo động lực tăng trưởng.

Muốn vậy, việc sáp nhập phải dựa trên những tiêu chí khoa học, có tính thực tiễn chứ không phải làm ào ào, hay chỉ để giải quyết công tác nhân sự đơn thuần. Đó không chỉ là dân số hay diện tích, mà còn là sự tương đồng về điều kiện địa lý, lịch sử hình thành, văn hóa cộng đồng, hạ tầng kết nối và định hướng phát triển kinh tế. Khi những yếu tố này cộng hưởng với nhau, đơn vị hành chính mới sẽ có tính liên kết tự nhiên, giảm xung đột trong quản lý và phát huy được lợi thế của từng vùng. Nhìn vào khu vực đô thị, có thể thấy đây là thời điểm thích hợp để nghiên cứu những mô hình quản trị phù hợp hơn với thực tiễn.

Điển hình như Hội An. Xét trên phương diện lịch sử, văn hóa, du lịch và cấu trúc đô thị, Hội An vốn là một chỉnh thể đô thị thống nhất và đã được định vị thương hiệu toàn cầu. Việc chia thành nhiều xã phường nhỏ có thể tạo thuận lợi nhất định trong quản lý hành chính, nhưng lại đặt ra thách thức đối với công tác quy hoạch tổng thể, bảo tồn di sản và phát triển thương hiệu đô thị. Một đô thị Hội An được tổ chức với quy mô hợp lý, bao trùm sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho quản lý, đầu tư và phát triển bền vững.

Tương tự, khu vực các phường, xã hiện nay gồm: An Hải và Sơn Trà; Hải Châu và Hòa Cường; Hòa Vang với Hòa Tiến và Bà Nà; Liên Chiểu với Hải Vân… đều là những không gian có sự kết nối chặt chẽ về địa lý, dân cư và định hướng phát triển. Đây là những phương án có thể được nghiên cứu trong quá trình rà soát để hình thành các đơn vị hành chính có quy mô phù hợp hơn, thay vì duy trì những đầu mối quá nhỏ.

Ở khu vực miền núi, yêu cầu đổi mới càng rõ nét hơn. Những địa bàn trước đây thuộc huyện cũ như Nam Trà My, Bắc Trà My, Đông Giang, Tây Giang, Nam Giang, Tiên Phước, Phước Sơn đều có đặc điểm địa hình, dân cư và điều kiện phát triển rất khác với khu vực đô thị. Chính vì vậy, việc sắp xếp cũng không thể áp dụng cùng một công thức.

Hay như huyện cũ Quế Sơn, Nông Sơn, Duy Xuyên, Điện Bàn, Thăng Bình, Đại Lộc có đặc điểm rất riêng nên không thể ráp một cách cơ học, cùng một khuôn mẫu như các địa phương khác đã được đề cập ở trên.

Những xã phường có quy mô dân số, diện tích và điều kiện tự nhiên tương đồng, có thể bổ trợ cho nhau cần được nghiên cứu sáp nhập. Để hình thành những đơn vị đủ mạnh, đủ nguồn lực và đủ quy mô tổ chức phát triển kinh tế - xã hội theo vùng, thay vì chỉ thực hiện chức năng quản lý hành chính đơn lẻ.

Tuy nhiên, điều người dân quan tâm không phải là tên gọi mới của xã hay phường, mà là chất lượng phục vụ sau khi sắp xếp. Nếu địa giới hành chính mở rộng nhưng người dân phải đi xa hơn để làm thủ tục thì cải cách sẽ mất đi ý nghĩa. Nếu bộ máy tinh gọn hơn nhưng quy trình vẫn rườm rà thì hiệu quả phục vụ cũng không thay đổi. Bởi vậy, sắp xếp địa giới phải đi cùng một cuộc cải cách quản trị thực chất.

Đẩy mạnh chuyển đổi số là giải pháp không thể chậm trễ. Mọi dữ liệu phải được liên thông; dịch vụ công phải được thực hiện trên môi trường số ở mức cao nhất; người dân có thể giải quyết thủ tục ở bất cứ đâu thay vì phụ thuộc địa giới hành chính. Cùng với đó, cần mạnh dạn hình thành các trung tâm hành chính vệ tinh hoặc điểm tiếp nhận hồ sơ tại những khu vực xa trung tâm xã phường mới. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là cách bảo đảm quyền tiếp cận dịch vụ công của người dân sau sắp xếp.

Một yêu cầu khác cũng cần được nhìn nhận nghiêm túc là chất lượng đội ngũ cán bộ. Khi địa bàn quản lý lớn hơn, khối lượng công việc nhiều hơn và yêu cầu phục vụ cao hơn, cán bộ cơ sở không thể chỉ làm việc theo tư duy hành chính truyền thống. Họ phải được đào tạo về quản trị hiện đại, chuyển đổi số, kỹ năng phục vụ và năng lực điều hành phát triển địa phương.

Đặc biệt, Đà Nẵng cũng cần giải quyết dứt điểm bài toán tài sản công sau sắp xếp. Sau một năm, nhiều trụ sở cũ vẫn chưa được khai thác hiệu quả, thậm chí bỏ trống, xuống cấp. Đây là nguồn lực rất lớn nếu được chuyển đổi thành trung tâm hành chính vệ tinh, cơ sở giáo dục, y tế, thiết chế văn hóa hoặc không gian phục vụ cộng đồng. Mỗi trụ sở bỏ hoang không chỉ là một công trình xuống cấp mà còn là sự lãng phí nguồn lực phát triển.