Tái hiện Lễ hội Xỏ Nặm Phạ của người Thái ở Châu Lộc

Lễ hội do Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam (Bộ VHTTDL) phối hợp với Sở VHTTDL tỉnh Nghệ An và UBND xã Châu Lộc tổ chức. Đây là kết quả của quá trình khảo sát, sưu tầm, phục dựng và truyền dạy với sự tham gia trực tiếp của 5 nghệ nhân cùng 80 học viên người Thái.

Trong không gian văn hóa bản Khục Ính, các nghi lễ, lời hát cầu mưa cùng nhiều hoạt động dân gian được tái hiện. Người dân chuẩn bị trang phục, lễ vật, cây nêu, hình tượng rồng rơm, mâm cúng, cồng chiêng và các đạo cụ. Các câu lạc bộ văn hóa dân gian cùng lực lượng văn nghệ tại chỗ trình diễn cồng chiêng, khắc luống, múa hát, nhảy sạp và trò chơi truyền thống.

Trong tiếng Thái, “Xỏ Nặm Phạ” có nghĩa là “xin nước trời”, trong đó “xỏ” là xin, “nặm” là nước, “phạ” là trời. Lễ hội trước đây thường được tổ chức vào những năm hạn hán kéo dài, thể hiện ước vọng về mưa thuận gió hòa, nguồn nước dồi dào, cây cối tốt tươi và mùa màng bội thu.

Khi cộng đồng thống nhất tổ chức, người có uy tín, thầy mo, nghệ nhân và các gia đình cùng chuẩn bị nghi lễ. Đám rước đi qua từng gia đình trong bản, vừa hát những lời cầu mưa bằng tiếng Thái, vừa nhận nước, lương thực và nông sản do người dân đóng góp.

Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, Xỏ Nặm Phạ còn là không gian trao truyền văn hóa giữa các thế hệ. Nghệ nhân, người cao tuổi am hiểu văn hóa truyền lại bài cúng, lời hát và tri thức dân gian; thanh niên học cách thực hành nghi lễ; trẻ em làm quen với tiếng nói, trang phục, trò chơi và phong tục của dân tộc mình.

Theo thời gian, sự thay đổi về phương thức sản xuất và điều kiện sinh hoạt khiến lễ hội dần bị gián đoạn. Những người am hiểu nghi lễ ngày càng cao tuổi, trong khi lớp trẻ ít có cơ hội tiếp cận. Một số bài cúng, lời hát, kỹ thuật làm đạo cụ và trình tự nghi lễ không còn được ghi nhớ đầy đủ.

Việc phục dựng, tái hiện lễ hội vì thế không chỉ nhằm giới thiệu một lễ hội truyền thống mà còn tạo điều kiện để người dân trực tiếp học hỏi, thực hành và từng bước làm chủ di sản. Trong đó, những yếu tố nguyên gốc được nghiên cứu, khôi phục trên cơ sở ý kiến của nghệ nhân và cộng đồng, đồng thời hạn chế tình trạng sân khấu hóa hoặc làm sai lệch bản sắc.

Lễ hội cũng mở ra không gian giới thiệu nông sản, ẩm thực, nghề dệt và sản phẩm thủ công truyền thống. Qua đó, các giá trị văn hóa được kết nối với phát triển du lịch cộng đồng, tạo thêm sinh kế và bảo đảm người dân vừa là chủ thể bảo tồn, vừa được hưởng lợi từ di sản.

Sự trở lại của Lễ hội Xỏ Nặm Phạ đã góp phần gắn kết cộng đồng, trao truyền bản sắc cho thế hệ trẻ, từng bước biến di sản thành nguồn lực phát triển bền vững ở Châu Lộc.