Tài khoản ngân hàng phải dùng tên thật – có minh bạch trách nhiệm?

Từ 1/4/2026, một quy định mới trong lĩnh vực thanh toán không dùng tiền mặt sẽ chính thức có hiệu lực, theo đó, mọi tài khoản ngân hàng buộc phải sử dụng tên thật, trùng khớp với thông tin trên căn cước công dân.

Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống, luật sư Mai Thảo – Phó Giám đốc TAT Law Firm cho rằng, đây là một bước siết lại và nâng cấp hệ thống kiểm soát, chứ không phải là thay đổi về bản chất quy phạm pháp luật.

Luật sư Mai Thảo – Phó Giám đốc TAT Law Firm

Theo luật sư Mai Thảo, nhìn từ góc độ pháp lý thuần túy, đây không phải là một quy định hoàn toàn mới. Nghĩa vụ xác thực danh tính khách hàng khi mở và sử dụng tài khoản ngân hàng đã tồn tại từ lâu trong các quy định về phòng, chống rửa tiền và quản lý hệ thống thanh toán.

Điểm khác biệt của lần điều chỉnh này nằm ở việc chuẩn hóa và đồng bộ dữ liệu danh tính với hệ thống căn cước công dân, qua đó hạn chế tối đa tình trạng sai lệch thông tin hoặc sử dụng danh tính không xác thực. Nói cách khác, đây là một bước siết lại và nâng cấp hệ thống kiểm soát, chứ không phải là thay đổi về bản chất quy phạm pháp luật.

Quy định này không tạo ra nghĩa vụ mới, mà làm cho nghĩa vụ cũ trở nên “không thể né tránh”.

Đề cập đến ý kiến cho rằng, quy định này được kỳ vọng sẽ hạn chế tình trạng lừa đảo qua tài khoản ngân hàng, luật sư Mai Thảo cho rằng, quy định này giúp cải thiện khả năng truy vết, nhưng nếu nói là “đánh trúng gốc rễ” thì chưa hẳn.

Luật sư Mai Thảo dẫn ví dụ nhiều vụ việc mà bà cùng cộng sự tại TAT Law Firm tham gia xử lý, có một thực tế khá phổ biến, người đứng tên tài khoản ngân hàng không phải là người trực tiếp thực hiện hành vi lừa đảo.

Các đối tượng thường sử dụng tài khoản được mua lại, thuê lại hoặc mượn từ người khác. Điều này dẫn đến một nghịch lý pháp lý: danh tính tài khoản là thật, nhưng chủ thể thực hiện hành vi lại là người khác.

Do đó, luật sư Mai Thảo cho rằng, việc yêu cầu tài khoản phải trùng khớp với tên thật chỉ giúp xác định nhanh hơn người đứng tên, nhưng chưa chắc đã xác định đúng người chịu trách nhiệm. Minh bạch danh tính không đồng nghĩa với minh bạch trách nhiệm.

Luật sư Mai Thảo cho biết thêm, Quy định mới chủ yếu tác động vào “lớp bề mặt” của hệ thống, tức là danh tính tài khoản. Trong khi đó, “gốc rễ” của nhiều hành vi vi phạm lại nằm ở một thị trường ngầm mua bán và cho thuê tài khoản ngân hàng.

“Chừng nào thị trường này còn tồn tại, thì việc chuẩn hóa danh tính chỉ giúp chúng ta biết rõ hơn “ai đứng tên”, nhưng chưa kiểm soát được “ai đang sử dụng”. Có thể nói quy định lần này chạm đúng vấn đề, nhưng chưa chạm đủ sâu”, luật sư Mai Thảo nói và cho rằng, muốn xử lý tận gốc, cần có các biện pháp đồng bộ hơn, bao gồm cả kiểm soát hành vi mua bán tài khoản và nâng cao nhận thức của người dân về rủi ro pháp lý khi cho mượn hoặc cho thuê tài khoản.

Đề cập đến trách nhiệm pháp lý của chủ tài khoản trong bối cảnh danh tính tài khoản được xác lập chặt chẽ hơn, luật sư Mai Thảo cho rằng, đây là điểm then chốt. Nếu chỉ siết danh tính mà không thiết kế lại cơ chế trách nhiệm, thì hiệu quả sẽ rất hạn chế.

Hiện nay, hành vi mua bán hoặc cho thuê tài khoản chủ yếu bị xử lý hành chính. Trong một số trường hợp nghiêm trọng, có thể xem xét trách nhiệm hình sự, nhưng việc chứng minh yếu tố “biết” hoặc “cố ý” không phải lúc nào cũng dễ dàng.

Do đó, cần cân nhắc thiết lập một nguyên tắc rõ ràng hơn: Chủ tài khoản phải chịu trách nhiệm đối với việc sử dụng tài khoản của mình, trừ khi chứng minh được việc bị chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép ngoài ý chí. Đây là cách tiếp cận phổ biến trong nhiều lĩnh vực pháp lý hiện đại, nhằm bảo đảm rằng quyền đi kèm với trách nhiệm.

Luật sư Mai Thảo cũng đề cập đến ý kiến cho rằng nên hình sự hóa hành vi mua bán, cho thuê tài khoản ngân hàng. Tuy nhiên, theo bà, việc hình sự hóa cần được xem xét thận trọng. Không nên áp dụng đại trà, nhưng cũng không thể bỏ trống khoảng trống pháp lý hiện nay.

Theo luật sư Thảo, có thể cân nhắc hình sự hóa có điều kiện, áp dụng đối với các trường hợp: Có tổ chức, có hệ thống; có mục đích trục lợi rõ ràng hoặc gây hậu quả nghiêm trọng.

“Quan trọng hơn, cần phân biệt rõ giữa người thiếu nhận thức, vô tình vi phạm và các chủ thể chủ động tham gia vào hoạt động trung gian cho tội phạm Bên cạnh đó, việc tăng cường chế tài cũng cần đi kèm với bảo đảm quyền riêng tư và kiểm soát việc sử dụng dữ liệu cá nhân, tránh tình trạng minh bạch tài chính bị đẩy quá xa thành giám sát quá mức”, luật sư Mai Thảo nói.

Theo quy định tại Thông tư 30/2025 của Ngân hàng Nhà nước về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư 15/2024 quy định về cung ứng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt, từ ngày 1/4, toàn bộ tên tài khoản thanh toán phải đồng nhất với thông tin trên Căn cước công dân hoặc Thẻ căn cước nhằm nâng cao tính bảo mật và an toàn cho mọi giao dịch.

Theo đó, tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán có trách nhiệm kiểm tra lệnh thanh toán, bảo đảm tính hợp pháp, hợp lệ, trong đó đảm bảo thể hiện đúng số hiệu tài khoản thanh toán, tên tài khoản thanh toán trong thỏa thuận mở và sử dụng tài khoản thanh toán của khách hàng khi thực hiện giao dịch thanh toán và hiển thị đầy đủ trên chứng từ thanh toán.

Quy định này đồng nghĩa với việc các ngân hàng sẽ phải chấm dứt dịch vụ cho phép khách hàng đặt nickname cho tài khoản (hay còn gọi là iNick). Trước đây, một số ngân hàng cho khách hàng tự chọn nickname bên cạnh số tài khoản chính thức (tài khoản gốc) do ngân hàng cung cấp. Việc cấp nickname cho tài khoản giúp cá nhân hóa thông tin tài khoản của khách hàng, tên tài khoản dễ nhớ, ngắn gọn.

Mời độc giả xem thêm video Bộ Công Thương đề xuất mức thuế mới giữ ổn định giá xăng dầu: