Tại sao các 'giang hồ mạng' được nhiều người quan tâm?

Thưa PGS.TS Phạm Chiến Thắng, những thông tin liên đến một số “giang hồ mạng” tràn ngập trên các nền tảng mạng xã hội ở Việt Nam. Dưới góc độ của một người giảng dạy và nghiên cứu về báo chí, truyền thông, ông đánh giá hiện tượng này như thế nào? Nó ảnh hưởng thế nào đến xã hội, các bạn trẻ, đặc biệt là các bạn sinh viên?

PGS.TS Phạm Chiến Thắng: Hiện tượng giới trẻ bị thu hút bởi những thông tin xấu, độc trên các nền tảng mạng xã hội liên quan tới một số “giang hồ mạng” không đơn thuần xuất phát từ sự hiếu kỳ muốn tìm hiểu thông tin mà nó là kết quả của một chuỗi tác động, tương tác phức tạp giữa các yếu tố thuộc về tâm sinh lý và cơ chế vận hành của thuật toán trên mạng xã hội.

Trong khi tâm sinh lý chưa phát triển toàn diện thì các bạn trẻ dễ bị thu hút bởi những nội dung “độc, lạ”, lệch lạc so với chuẩn mực xã hội thông thường. Khi những thông tin này phát tán trên mạng xã hội, thuật toán phân phối nội dung của các nền tảng này lại đưa càng nhiều hơn những nội dung tương tự tới người xem, những thuật toán này không phân biệt được nội dung tốt hay xấu nó chỉ ghi nhận và phát tán các nội dung giữ chân được người dùng lâu hơn và tương tác nhiều hơn, từ đó đẩy lượt tương tác và khiến các nội dung đó lan tỏa mạnh hơn.

Khi đó, nội dung xấu độc, nhảm nhí dần trở thành “câu chuyện” được bàn tán, chia sẻ trong giới trẻ, bạn nào không muốn bị “ra rìa” trong cuộn trò chuyện với bạn bè cùng lứa sẽ phải tìm hiểu các nội dung này. Đây là dạng tâm lý sợ bị bỏ lỡ trong xã hội.

Chuỗi phản ứng dây chuyền này có ảnh hưởng tiêu cực tới xã hội, khi các hành vi sai trái mang lại cảm giác được cổ xúy, được tung hô. Những bạn trẻ chưa có nhận thức đầy đủ về pháp luật, kiến thức xã hội dễ sản sinh ra nhận thức và hành vi lệch lạc, thậm chí là sai phạm về pháp luật.

PGS.TS Phạm Chiến Thắng - Viện trưởng Viện Báo chí, Truyền thông và Khoa học Liên ngành - Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên.

Từ góc độ báo chí, truyền thông, theo ông, tại sao các “giang hồ mạng” lại được nhiều người quan tâm, chú ý đến vậy?

PGS.TS Phạm Chiến Thắng: Các nội dung xấu, độc, dung tục của các “giang hồ mạng” thu hút sự quan tâm của mọi người xuất phát từ phản ứng tự nhiên trong não bộ, khi mọi người luôn muốn biết điều gì “bất thường” đang xảy ra trước khi tìm kiếm những thông tin an toàn. Đối với các bạn trẻ thì sự tò mò này biểu hiện mạnh mẽ hơn khi các bạn chưa hoàn thiện tư duy phản biện, khả năng đánh giá rủi ro và thiếu kiến thức xã hội. Do đó, người trẻ dễ hành động theo cảm xúc nhất thời, thích thú với những chủ đề cấm kỵ, đi ngược với chuẩn mực xã hội hay đối nghịch với các quy chuẩn xã hội thường nhật. Nó phản ánh tâm lý nổi loạn và thích thể hiện bản thân của giới trẻ.

Bên cạnh đó, những đối tượng sản xuất các nội dung nhảm nhí hay giật gân này cũng xây kênh rất bài bản và chuyên nghiệp nhằm tối đa hóa lượt xem và lượt tương tác. Họ sử dụng các thông tin kích thích trí tò mò như khai mở bí mật, làm điều điên rồ… đưa vào những hình ảnh, câu nói gây sốc, hoặc khiêu kích để tạo ra phản xạ cảm xúc của người xem. Trong các nội dung này, họ đóng vai kẻ ngông cuồng thách thức dư luận, hoặc tận dụng những hoàn cảnh khó khăn để kích hoạt lòng trắc ẩn hoặc nhu cầu thực thi công lý của mọi người, cả hai trạng thái này đều thu hút sự quan tâm và giữ chân người xem.

Trong quá trình này, cơ chế lướt video ngắn, xem nội dung trên các nền tảng mạng xã hội gia tăng khả năng kích thích những nội dung “lạ” này, khi vô tình bắt gặp nội dung khác biệt so với nhận thức khiến não bộ của người dùng sinh ra phản ứng phải dừng lại để xem nó là gì. Các nội dung có mức độ kích thích cao tới cảm xúc phẫn nộ, sợ hãi, dung tục dễ thu hút sự chú ý, càng nhiều người xem thì thuật toán tiếp tục đẩy nó lên trang đề xuất của hàng triệu người dùng khác, qua đó, tạo thành một vòng lặp phát tán quy mô lớn.

Khi nội dung được càng nhiều người biết tới thì không ai muốn bị “mù thông tin”, đứng ngoài các chủ đề mà số đông đang bàn tán. Chính những lý do này khiến cho nó nhận được sự quan tâm lớn hơn.

Trân trọng cảm ơn ông!