Tại sao cần cấm triệt để thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng ?

Tại Phiên họp thứ 6 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội vào ngày 21/9, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà đã trình bày Tờ trình dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Việc đề xuất cấm toàn diện thuốc lá thế hệ mới xuất phát từ thực tiễn sử dụng các sản phẩm này đang tăng nhanh, đặc biệt là ở lứa tuổi học sinh.

Ngăn chặn kịp thời trước các con số báo động

Theo số liệu thống kê chính thức của Bộ Y tế, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong học sinh từ 13-17 tuổi đã tăng từ 2,6% (năm 2019) lên 8,1% (năm 2023). Đáng chú ý, ở nhóm 13-15 tuổi, tỷ lệ này tăng hơn gấp đôi chỉ sau một năm, từ 3,5% (năm 2022) lên 8% (năm 2023). Bên cạnh đó, báo cáo tổng hợp từ gần 700 cơ sở y tế cho thấy, trong năm 2023, cả nước đã ghi nhận 1.224 ca nhập viện liên quan đến việc sử dụng thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng.

Các loại thuốc lá thế hệ mới là nguyên nhân gây ra nhiều bệnh lý nguy hiểm.

Sự thiếu hụt các quy định pháp lý cụ thể trong thời gian qua đã tạo kẽ hở cho các loại thuốc lá mới tiếp cận thanh thiếu niên. Trước thực trạng tổn hại về y tế đã được minh chứng bằng số liệu, cơ quan soạn thảo xác định cần chuyển dịch tư duy lập pháp từ "quản lý" sang "cấm tuyệt đối" nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng từ gốc rễ.

Từ góc độ chuyên môn, nơi trực tiếp tiếp nhận và điều trị các ca ngộ độc nguy kịch, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai) khẳng định mức độ tàn phá đa cơ quan của các loại sản phẩm này và nhấn mạnh tính cấp thiết phải có hành lang pháp lý mạnh tay.

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai).

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên phân tích, tất cả những lời tuyên truyền, quảng cáo cho rằng thuốc lá điện tử là để giảm nhẹ hay cai nghiện thuốc lá điếu đều là sự lừa dối. Bản chất của thuốc lá điện tử là hỗn hợp hóa chất nhân tạo chứa nicotine và là môi trường dung túng cho hàng trăm loại ma túy tổng hợp thế hệ mới. Do đó, giải pháp quan trọng nhất hiện nay là quyết sách loại bỏ hoàn toàn thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng khỏi thị trường. Nếu không cấm triệt để ngay bây giờ, nó sẽ bám rễ sâu rộng, hậu quả đối với thế hệ trẻ sẽ vô cùng khủng khiếp, việc điều trị và cai nghiện sẽ phức tạp và vượt ngoài tầm kiểm soát.

Để xóa bỏ mọi khoảng trống pháp lý, dự thảo Luật quy định cấm toàn bộ chuỗi hành vi bao gồm sản xuất, mua bán, xuất khẩu, nhập khẩu, tàng trữ, vận chuyển và sử dụng đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Lệnh cấm được áp dụng nghiêm ngặt đối với sản phẩm hoàn chỉnh, đồng thời bao trùm cả các thiết bị điện tử, cụm linh kiện, linh kiện rời và dung dịch dùng để lắp ráp, pha chế. Dự thảo cũng nghiêm cấm hành vi trưng bày các sản phẩm này tại mọi điểm bán.

Song song với việc siết chặt các lệnh cấm, dự thảo Luật tái cơ cấu công tác quản lý hành chính. Bộ Y tế được giao làm cơ quan đầu mối quản lý nhà nước để bảo đảm tính chuyên môn và đồng bộ. Các thủ tục hành chính liên quan đến dịch vụ tư vấn, cai nghiện thuốc lá cũng được đề xuất cắt giảm tối đa, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận các hỗ trợ y tế thiết yếu.

Lộ trình thực thi và thách thức

Thẩm tra nội dung này, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh đánh giá dự thảo Luật bám sát định hướng ưu tiên bảo vệ sức khỏe nhân dân của Đảng và Nhà nước, đồng thời bảo đảm tính thống nhất trong hệ thống pháp luật. Cơ quan thẩm tra lưu ý Ban soạn thảo cần khẩn trương hoàn thiện các văn bản hướng dẫn chi tiết để bảo đảm Luật có tính khả thi cao khi đi vào thực tiễn.

Về lộ trình, dự thảo đề xuất Luật chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2027. Riêng các quy định về dịch vụ cai nghiện thuốc lá sẽ được áp dụng sớm từ ngày 1/3/2027. Nhằm hỗ trợ các cơ sở kinh doanh có thời gian xử lý hàng hóa, dự thảo đưa ra điều khoản chuyển tiếp, cho phép tiếp tục áp dụng quy định về trưng bày sản phẩm trong thời hạn 6 tháng kể từ ngày Luật có hiệu lực.

Để dự án Luật phát huy tối đa hiệu quả, thách thức lớn nhất trong khâu thực thi hậu lập pháp là năng lực kiểm tra, giám sát của các lực lượng quản lý thị trường, công an và chính quyền cơ sở nhằm truy quét triệt để nguồn hàng lậu và hàng trôi nổi trên thị trường.