Tại sao châu Âu 'không chút phòng bị' trước nắng nóng?

Châu Âu vẫn chưa chuẩn bị đủ cho thời tiết nắng nóng gay gắt. Ảnh: Reuters.

Năm 2003, hơn 72.000 người châu Âu thiệt mạng khi lục địa già phải trải qua đợt nắng nóng với mức nhiệt cao nhất trong hàng trăm năm.

Sau mùa hè này, châu Âu từng kích hoạt những nỗ lực nghiêm túc nhằm ứng phó với nắng nóng. Khi nhiệt độ tăng, các hệ thống cảnh báo sớm sẽ được kích hoạt, dẫn đến các biện pháp phản ứng nhanh như hạn chế đi lại, đóng cửa trường học và hủy các cuộc hẹn khám bệnh không khẩn cấp.

Các nghiên cứu chỉ ra những biện pháp thích ứng này đã mang lại hiệu quả rõ rệt, giúp tỷ lệ tử vong giảm đáng kể. Một nghiên cứu tháng 11/2025 cho thấy nếu đợt nắng nóng năm 2003 lặp lại với cường độ tương tự ở thời điểm hiện tại, số ca tử vong ước tính sẽ giảm tới 75%.

Tuy nhiên, tình hình không đơn giản như vậy. Các đợt nóng đang trở nên gay gắt hơn, kéo dài hơn và xuất hiện với tần suất dày đặc hơn. Giới chuyên gia hoài nghi về việc liệu các nỗ lực thích ứng có theo kịp tốc độ nắng nóng hay không, trong bối cảnh người dân vẫn sống trong các căn nhà không điều hòa, được thiết kế cho mùa đông lạnh giá.

“Hầu hết châu Âu vẫn chưa chuẩn bị một cách có hệ thống cho cuộc khủng hoảng lặp đi lặp lại này”, ông Hans Kluge, giám đốc khu vực châu Âu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nói với Politico. “Chúng ta vẫn coi nắng nóng là hiện tượng thời tiết thay vì mối đe dọa lâu dài đối với sức khỏe cộng đồng.

Kiến trúc trước thời nắng nóng

Một trong những nguyên nhân khiến châu Âu gặp khó trong đối phó với nắng nóng là kiến trúc. Các tòa nhà tại châu Âu có khả năng giữ ấm nhưng không phù hợp chống chọi với cái nóng mùa hè. Trong khi đó, việc “đập đi xây lại” toàn bộ không phải chuyện đơn giản.

“Các tòa nhà ít được che chắn, thông gió và không có hệ thống làm mát, chúng hấp thụ nhiệt cả ngày và tỏa vào bên trong khi đêm xuống. Các căn hộ ở tầng trên cùng chịu cảnh tồi tệ nhất”, bà Ioanna Vergini, nhà sáng lập nền tảng dự báo thời tiết toàn cầu WFY24, nói với Euronews.

Theo giáo sư Jeroen Klock, chuyên gia tại Đại học Khoa học Ứng dụng Amsterdam (Hà Lan), các mô hình mô phỏng cho thấy ngày càng nhiều ngôi nhà nóng đến mức không chịu đựng nổi kể cả khi được cách nhiệt và thông gió. “Trong tương lai, các ngôi nhà này cần hệ thống làm mát chủ động”, ông nói.

Các tòa nhà cũ thường không được thiết kế để lắp đặt điều hòa. “Đa số thành phố tại châu Âu vốn ít khi cần làm mát. Do đó, hướng dẫn thiết kế công trình không bao giờ tính đến việc tích hợp hệ thống làm mát.

Người dân Paris mua quạt và điều hòa tại một siêu thị hồi tháng 5. Ảnh: Reuters.

Theo dữ liệu của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), chỉ khoảng 20% căn nhà tại châu Âu hiện nay có điều hòa - so với tỷ lệ 90% tại Mỹ. Dù vậy, con số này đang tăng nhanh - tỷ lệ nhà có điều hòa tại Anh là 7%, tăng gấp đôi so với chỉ ba năm trước.

“Đối với đa số hộ gia đình Trung Âu, cách duy nhất để giải nhiệt là mở cửa sổ vào ban đêm”, bà Vergini nói. Dù vậy, bà cũng chỉ ra nhiệt độ cao vào buổi tối khiến cách giải nhiệt này không phải lúc nào cũng hiệu quả, khiến cơ thể không kịp phục hồi.

Không chỉ các căn nhà mà cả hệ thống giao thông công cộng cũng phải đối mặt với tình trạng thiếu điều hòa. Tại Anh, nhiệt độ hệ thống tàu điện ngầm có lúc lên tới 39,4 độ C, trong khi chỉ khoảng 40% tàu có hệ thống điều hòa.

Phương án thay thế của châu Âu

Đợt nắng nóng vừa qua đã khiến cuộc sống của người dân nhiều nước châu Âu bị xáo trộn. Tại Anh, nhiều bệnh viện đã phải ban bố tình trạng khẩn cấp khi hệ thống điều hòa không khí bị hỏng. Trường học, công sở và mạng lưới đường sắt rơi vào cảnh hỗn loạn; cháy rừng bùng phát khắp nơi.

Tại Pháp, nơi một nửa số hộ gia đình không có các biện pháp chống nóng hiệu quả, ít nhất 74 người đã thiệt mạng do đuối nước, bốn trẻ nhỏ tử vong do bị bỏ quên trong xe hơi dưới trời nắng và hai lò phản ứng hạt nhân buộc phải đóng cửa vì thiếu nước làm mát.

“Hầu hết ca tử vong này có thể ngăn chặn được”, ông Kluge nói về những ca thiệt mạng do nắng nóng. Dù vậy, ông cũng cho rằng đây mới chỉ là “phần nổi của tảng băng chìm” khi hàng triệu người khác đang chịu tác động nặng nề cả về thể chất lẫn tinh thần.

Dù vậy, nhiều người dân và cơ quan châu Âu cho rằng điều hòa không nên là giải pháp duy nhất do tác động đến môi trường, bao gồm làm gia tăng hiệu ứng đảo nhiệt đô thị.

Các chuyên gia y tế và khí hậu kêu gọi tăng cường việc cách nhiệt cho các tòa nhà, cải thiện hệ thống thông gió và mở rộng không gian xanh trong thành phố để giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. Hệ thống y tế cần tăng cường hỗ trợ người dân, và người dân được khuyến khích kiểm tra tình hình của các hàng xóm cao tuổi hoặc có bệnh nền.

Bãi biển Timmendorfer Strand miền Bắc nước Đức hôm 27/6. Ảnh: Reuters.

Nhiều thành phố đang tính đến các phương án khác như tạo bóng râm nhân tạo, tăng không gian xanh, cập nhật các quy tắc xây dựng để giúp ứng phó tốt hơn với nắng nóng.

Theo Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), kể từ năm 2020, Paris đã trồng thêm hơn 100.000 cây xanh - trong đó chỉ riêng mùa đông năm 2023, thành phố đã trồng đến 40.000 cây.

Nhiều thành phố khác cũng đã xây dựng các khu vực tránh nóng công cộng. Tại Barcelona (Tây Ban Nha), số lượng điểm tránh nóng đã tăng lên hơn 400 kể từ khi chương trình này được khởi động năm 2020. Dù vậy, các cơ sở này không thể giúp người dân giải nhiệt vào ban đêm - khi nhiệt độ khiến cơ thể không kịp giải nhiệt.

Ngoài ra, giới chuyên gia cũng khuyến nghị châu Âu tăng cường khả năng chịu nhiệt cho cơ sở hạ tầng công cộng. Trong đợt nắng nóng vừa qua, một số nhà máy hạt nhân tại Pháp đã phải đóng cửa, trong khi mặt đường giao thông tại Đức bị hư hại do mức nhiệt quá cao.

“Chúng ta xây dựng các thành phố dựa trên thời tiết của quá khứ”, giáo sư Kluck nhận xét.

Cảnh sát Berlin huy động xe phun vòi rồng giải nhiệt cho đường phố Berlin đang trải qua đợt nắng nóng nghiêm trọng bao trùm nước Đức. Để ứng phó, cảnh sát Berlin đã điều xe phun vòi rồng đến một số khu vực công cộng để giảm nhiệt cho đường phố.