Tại sao ông Netanyahu 'thất bại' ở Iran?

Thỏa thuận khung giữa Mỹ và Iran nhằm chấm dứt chiến tranh dường như đã bỏ qua nhiều điều khoản quan trọng mà Israel từ lâu theo đuổi. Đối với Thủ tướng Benjamin Netanyahu, cuộc chiến mà ông kỳ vọng sẽ trở thành di sản chính trị lớn nhất của mình có nguy cơ kết thúc theo cách hoàn toàn ngược lại.

Trong nhiều năm, ông Netanyahu đã theo đuổi một mục tiêu nhất quán: ngăn chặn tham vọng hạt nhân của Iran bằng mọi giá và kéo Mỹ tham gia sâu hơn vào cuộc đối đầu với Tehran. Cuộc chiến vừa qua dường như là đỉnh cao của chiến lược đó, khi Israel và Mỹ lần đầu tiên cùng trực tiếp tấn công Iran.

Tuy nhiên, thỏa thuận khung được Tổng thống Donald Trump công bố hôm 15/6 lại khiến nhiều người tại Israel lo ngại rằng những mục tiêu cốt lõi nhất của Tel Aviv đã không được đáp ứng.

Dù toàn văn thỏa thuận chưa được công bố và Israel không trực tiếp tham gia đàm phán, các thông tin ban đầu cho thấy văn kiện này không đề cập đến việc hạn chế kho tên lửa đạn đạo của Iran hay việc Tehran tiếp tục tài trợ cho các lực lượng đồng minh trong khu vực như Hezbollah ở Lebanon và lực lượng Houthi tại Yemen.

Đây đều là những đối thủ đã nhiều lần tấn công Israel và được Tel Aviv xem là một phần trong mạng lưới ảnh hưởng chiến lược của Iran tại Trung Đông.

Không những vậy, việc nới lỏng các biện pháp trừng phạt có thể giúp Iran tiếp cận hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa, qua đó gia tăng nguồn lực tài chính cho các đồng minh trong khu vực.

Những câu hỏi chưa có lời giải

Đối với Israel, vấn đề hạt nhân mới là mối quan tâm lớn nhất, theo New York Times.

Suốt hơn một thập niên qua, ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân là ưu tiên hàng đầu trong sự nghiệp chính trị của ông Netanyahu. Thế nhưng, những nội dung quan trọng nhất liên quan đến chương trình hạt nhân Iran hiện vẫn chưa được công bố hoặc sẽ tiếp tục được đàm phán trong thời gian ngừng bắn 60 ngày.

Nhiều câu hỏi then chốt vẫn chưa có câu trả lời: Kho uranium làm giàu ở cấp độ cao của Iran sẽ được xử lý ra sao? Tehran có tiếp tục được phép làm giàu uranium hay không? Cơ chế giám sát quốc tế sẽ hoạt động như thế nào?

Cùng lúc đó, một số quan chức Iran tuyên bố thỏa thuận bao gồm việc chấm dứt các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon.

Nếu thông tin này chính xác, nó có thể hạn chế đáng kể khả năng Israel tiếp tục các chiến dịch quân sự chống Hezbollah - lực lượng mà Tel Aviv coi là mối đe dọa an ninh trực tiếp lớn nhất ở biên giới phía bắc.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tổ chức họp báo sau thỏa thuận Mỹ-Iran tại Jerusalem, ngày 15/6. Ảnh: Reuters.

Tại cuộc họp báo tối 15/6, nhà lãnh đạo Israel khẳng định Israel sẽ tiếp tục duy trì "quyền tự do hành động" trước các mối đe dọa an ninh, bao gồm cả tại Lebanon.

Tuy nhiên, khi được hỏi liệu nguyên tắc này có áp dụng với Iran hay không, nhà lãnh đạo Israel chỉ nhấn mạnh cam kết ngăn Tehran trở thành một cường quốc hạt nhân mà không đưa ra chi tiết cụ thể.

Quan hệ Trump - Netanyahu xuất hiện những vết rạn

Trong phát biểu của mình, ông Netanyahu chỉ gián tiếp thừa nhận tồn tại bất đồng với Tổng thống Trump.

Ông cho biết hai nhà lãnh đạo "thường có chung quan điểm", nhưng cũng có những trường hợp "không hoàn toàn nhìn nhận giống nhau". Thủ tướng Israel cũng thừa nhận sự không chắc chắn về chính thỏa thuận: “Chúng tôi vẫn chưa biết thỏa thuận sẽ như thế nào”.

Trong khi đó, các thành viên khác trong chính phủ Israel thẳng thắn hơn nhiều. Bộ trưởng Tài chính cực hữu Bezalel Smotrich tuyên bố trên mạng xã hội: "Thỏa thuận với Iran là điều tồi tệ đối với Israel và toàn bộ thế giới tự do. Không còn gì để bàn cãi."

Những chỉ trích này phản ánh tâm trạng thất vọng ngày càng gia tăng trong giới chính trị Israel, đặc biệt khi ông Trump - đồng minh quốc tế quan trọng nhất của ông Netanyahu - liên tục công khai chỉ trích nhà lãnh đạo Israel trong những tuần gần đây.

Trong khi ca ngợi lãnh tụ tối cao mới của Iran, Mojtaba Khamenei, là người thực dụng, ông Trump lại gọi ông Netanyahu là "điên rồ", "vô ơn" và "thiếu phán đoán".

Ông Netanyahu thừa nhận có nhiều lúc bất đồng với ông Trump. Ảnh: Reuters.

Theo nhà phân tích Yaakov Katz, đồng sáng lập tổ chức Đối thoại Trung Đông - Mỹ, sai lầm chiến lược lớn nhất của Thủ tướng Israel là đánh giá thấp tính khó lường của ông Trump.

"Sai lầm của ông Netanyahu là không hiểu rằng nếu ông Trump có thể đứng về phía bạn hôm nay thì ngày mai ông ấy cũng có thể quay lưng với bạn", ông Katz nhận định.

Cái bẫy mang tên Lebanon

Những căng thẳng giữa hai nhà lãnh đạo tiếp tục bộc lộ khi Israel tiến hành không kích một mục tiêu Hezbollah ở ngoại ô Beirut đúng thời điểm Washington đang gấp rút hoàn tất thỏa thuận với Iran.

Theo quân đội Israel, cuộc tấn công nhằm đáp trả một vụ Hezbollah khiến hai binh sĩ Israel bị thương. Nhưng thời điểm diễn ra cuộc không kích đã đẩy nhà lãnh đạo Israel vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan.

Nếu không đáp trả Hezbollah, ông có thể bị phe cánh hữu trong nước chỉ trích là mềm yếu và chấp nhận một "luật chơi mới", trong đó Israel bị hạn chế quyền hành động vì lợi ích của thỏa thuận Mỹ - Iran.

Ngược lại, việc ra lệnh tấn công cũng tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Theo hai quan chức quốc phòng Israel, nhiều chỉ huy quân sự cấp cao lo ngại Tehran có thể đáp trả bằng các cuộc tấn công tên lửa mới, kéo khu vực trở lại vòng xoáy leo thang.

Tệ hơn, Israel có nguy cơ bị cáo buộc cố tình phá hoại thỏa thuận Mỹ - Iran ngay trước khi văn kiện được hoàn tất.

Các quan chức này cho biết Israel không tham vấn hay phối hợp với Mỹ trước chiến dịch không kích, mà chỉ thông báo cho quân đội Mỹ vài phút trước khi cuộc tấn công bắt đầu.

Nếu mục tiêu của nhà lãnh đạo Israel là làm chệch hướng tiến trình đàm phán giữa Washington và Tehran, thì ông đã đánh giá sai quyết tâm của ông Trump trong việc cứu vãn thỏa thuận.

Khoảng ba giờ sau khi Israel phát hiện Iran chuẩn bị phóng tên lửa trả đũa, Tehran bất ngờ dừng kế hoạch nhằm tạo điều kiện cho Tổng thống Trump hạ nhiệt căng thẳng và hoàn tất đàm phán.

Khói bốc lên từ miền nam Lebanon sau đòn không kích của Israel ngày 14/6. Ảnh: Reuters.

Một chiến lược kéo dài hơn 10 năm đang phản tác dụng?

Ngày càng nhiều người Israel cho rằng chiến lược đối đầu với Iran mà ông Netanyahu kiên trì theo đuổi suốt hơn một thập niên đang mang lại kết quả trái ngược kỳ vọng.

Nhà báo Ben Caspit, tác giả cuốn tiểu sử nổi tiếng về nhà lãnh đạo Israel, nhận định trên nhật báo Maariv rằng thỏa thuận mới có thể khiến thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015 của cựu Tổng thống Barack Obama trông "gần như hoàn hảo" nếu đặt cạnh nhau.

Chính ông Netanyahu là người từng gây chấn động chính trường Mỹ khi phát biểu trước Quốc hội năm 2015 để công khai phản đối thỏa thuận của ông Obama với Iran. Động thái đó giúp ông củng cố vị thế trong nước nhưng cũng khiến quan hệ với đảng Dân chủ rạn nứt nghiêm trọng.

Sau đó, mối liên minh chặt chẽ với ông Trump tiếp tục khiến một bộ phận lớn đảng Dân chủ quay lưng với Israel, đặc biệt trong bối cảnh chiến sự Gaza.

Trong khi đó, cuộc chiến với Iran và nhận thức rằng Israel đã kéo Mỹ vào cuộc xung đột cũng khiến ngày càng nhiều thành viên đảng Cộng hòa cảm thấy khó chịu.

Theo chuyên gia Shira Efron thuộc tổ chức RAND Corporation, mục tiêu lớn nhất của Thủ tướng Israel là thay đổi chế độ tại Iran. Nhưng cuộc chiến lại mang đến một kết quả khác.

"Nó cho Iran thấy rằng điều họ lo sợ nhất - sức mạnh quân sự của Mỹ - thực tế vẫn có thể chịu đựng được", bà nói.

Theo bà Efron, Israel hiện đã đánh mất phần lớn đòn bẩy chiến lược của mình.

"Mỹ có thể rời đi. Nhưng Israel vẫn phải sống trong khu vực này cùng một Iran thậm chí còn nguy hiểm hơn trước".

Ông Yaakov Katz cho rằng hệ quả lớn nhất của thỏa thuận Mỹ - Iran là Israel đang quay trở lại vị thế chiến lược tương tự giai đoạn trước cuộc tấn công ngày 7/10/2023 của Hamas.

"Nếu một ngày nào đó xuất hiện thông tin Iran đang chế tạo vũ khí hạt nhân, Israel sẽ phải tự hành động một mình", ông nói. "Chúng tôi không thể dựa vào bất kỳ ai khác nữa".

Theo ông Katz, cả ba đối thủ chính hiện nay của Israel gồm Hamas, Hezbollah và Iran đều có thể tuyên bố rằng họ đã đạt được mục tiêu của mình.

"Bởi đối với họ, chiến thắng đơn giản là tồn tại được. Họ vẫn còn năng lực quân sự và vẫn giữ được tính chính danh trong mắt những người ủng hộ", ông cho biết.