Tại sao Tổng thống Trump bác đề xuất ngừng bắn của Iran?

Tổng thống Mỹ Donald Trump bác đề xuất của Iran về việc mở lại eo biển Hormuz. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo truyền thông Qatar ngày 27/9, ông Trump nói với các phóng viên ngày 26/9: “Tôi bác bỏ đề xuất của họ”. Ông cho rằng Iran muốn đạt thỏa thuận vì nước này đang thua cuộc nặng nề. Ông nói: “Họ muốn đạt thỏa thuận và tôi nghĩ điều đó cũng tốt. Tôi cũng muốn đạt thỏa thuận. Nhưng thỏa thuận đó không thể chấp nhận được”.

Ngày 27/9, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết Tehran đã thấy phản ứng ban đầu của ông Trump đối với đề xuất, nhưng vẫn chưa nhận được phản hồi thông qua các bên trung gian. Trong những nỗ lực ngoại giao mới nhất, Qatar đã đóng vai trò trung gian trong các cuộc đàm phán giữa Iran và Mỹ bên lề kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc tại New York.

Đề xuất kéo dài 7 ngày của Iran bao gồm Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, miễn trừng phạt đối với hoạt động bán dầu của Iran, giải phóng khoảng 12 tỷ USD tài sản của Iran đang bị phong tỏa và thực hiện lệnh ngừng bắn rộng hơn trong khu vực, trong đó có Liban và Yemen.

Sau đó, Iran sẽ mở lại eo biển Hormuz và bắt đầu đàm phán với Mỹ về thỏa thuận cuối cùng.

Các đề xuất mới nhất tương tự biên bản ghi nhớ mà hai nước ký hồi tháng 6. Tuy nhiên, biên bản này đã đổ vỡ vào tháng trước do bất đồng về các điều khoản của thỏa thuận, dẫn đến các cuộc tấn công leo thang, đặc biệt tại và xung quanh eo biển Hormuz, khu vực về cơ bản vẫn đang nằm dưới sự phong tỏa của Iran.

Theo các chuyên gia, việc ông Trump bác đề xuất cho thấy dù cả hai bên tiếp tục công khai để ngỏ cánh cửa ngoại giao, họ vẫn còn khác biệt về việc bên nào sẽ phải đưa ra nhượng bộ trước.

Ông Andreas Krieg, phó giáo sư tại Đại học King’s College London, bình luận: “Cách tính toán của ông Trump có vẻ khá rõ ràng. Ông cho rằng kết hợp giữa phong tỏa hải quân và cô lập kinh tế cuối cùng đang gây sức ép đủ mạnh lên Iran, đến mức đề xuất mới nhất của Tehran là bằng chứng cho thấy sự yếu thế chứ không phải một đề nghị mà Washington cần phải nắm bắt”.

Theo ông Krieg, lập luận công khai của ông Trump rằng Iran đang thua là điều rất quan trọng, bởi điều đó cho thấy ông tin rằng thời gian đang giúp cải thiện vị thế đàm phán của Mỹ.

Vì sao ông Trump cho rằng có thể chờ đợi?

Một phần quan trọng trong tính toán của ông Trump dường như là niềm tin rằng sức ép kinh tế đối với Iran vẫn chưa phát huy hết tác dụng.

Chính quyền Tổng thống Trump đã gia tăng sức ép kinh tế đối với Tehran, siết chặt phong tỏa hải quân đồng thời áp đặt các biện pháp trừng phạt nhằm vào nguồn thu từ dầu mỏ của Iran và đe dọa áp dụng các biện pháp trừng phạt những nước làm ăn với Tehran.

Tuần trước, Mỹ áp đặt các biện pháp trừng phạt trong lĩnh vực hàng không đối với Iran, làm gián đoạn các chuyến bay. Động thái này diễn ra vài tuần sau khi Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent công bố chiến dịch gây sức ép kinh tế đối với Iran, cam kết nhằm vào các lợi ích tài chính của Tehran trên toàn thế giới.

Ông Richard Weitz, chuyên gia cao cấp không thường trú tại Đại học Quốc phòng NATO bình luận rằng Nhà Trắng có thể tin rằng họ có thể chờ thêm một thời gian và đạt được các điều khoản tốt hơn. Ông cho rằng Washington cũng lo ngại về trình tự các bước mà Iran đề xuất.

Do đó, ông Weitz nhận định Washington có thể đang tính toán rằng sức ép kinh tế theo thời gian sẽ buộc chính phủ Iran đưa ra thêm các nhượng bộ. Ông nói thêm: “Điều này về cơ bản đã xảy ra cách đây một thập kỷ, dẫn đến thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015, khi chính phủ Iran cho rằng cần phải chấm dứt các biện pháp trừng phạt kinh tế của Mỹ để đổi lấy việc nhượng bộ về chương trình hạt nhân. Do đó, có thể diễn ra kiểu đánh đổi tương tự trong những tháng tới”.

Iran có thể khiến ông Trump “phải trả giá”

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng chờ đợi thỏa thuận cũng mang lại rủi ro chính trị đáng kể cho Tổng thống Mỹ, bởi đảng Cộng hòa của ông có thể thất bại trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.

Theo ông Krieg, vấn đề đối với ông Trump là thời gian không chỉ làm gia tăng sức ép đối với Iran. Ông lưu ý: “Rủi ro là thời gian tác động theo cả hai hướng”.

Trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần, ông Trump không muốn bị nhìn nhận là dỡ bỏ phong tỏa, miễn trừng phạt dầu mỏ và giải phóng tài sản của Iran chỉ để giành lại quyền tiếp cận một tuyến đường thủy mà chính Iran đã làm gián đoạn.

Việc eo biển Hormuz bị đóng cửa đã làm gián đoạn dòng chảy dầu mỏ và khí đốt từ các nước vùng Vịnh, vốn phụ thuộc vào xuất khẩu năng lượng để tài trợ cho ngân sách.

Ông Mohamad Elmasry, Giáo sư tại Viện Nghiên cứu Sau đại học Doha, bình luận rằng đề xuất của Iran có thể được xem là “chìa cành ôliu cho ông Trump”, bằng cách đưa ra một con đường tiềm năng để hạ giá dầu và khí đốt trước cuộc bỏ phiếu. Tuy nhiên, Iran có thể quyết định khiến ông Trump phải trả giá vì đã từ chối đề xuất và vì sức ép kinh tế gia tăng mà nước này đang phải chịu. Ông dự báo: “Họ có thể quyết định đây là thời điểm để leo thang… đúng lúc cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần”.

Ông lưu ý rằng đảng Cộng hòa không đạt kết quả tốt trong các cuộc thăm dò và một số ứng cử viên của đảng này đang giữ khoảng cách với ông Trump. Các cuộc thăm dò cho thấy đảng Cộng hòa có thể mất thế đa số sít sao tại Quốc hội Mỹ.

Chờ đợi thêm nhượng bộ từ Iran có thể phản tác dụng

Ông Krieg cho rằng ông Trump muốn Tehran mở lại Hormuz mà Washington không phải trả toàn bộ cái giá kinh tế và chính trị mà Iran đang yêu cầu. Iran chắc chắn đang chịu sức ép. Các biện pháp trừng phạt và phong tỏa đang phát huy tác động và đó chính là lý do Tehran cần một thỏa thuận. Tuy nhiên, sức ép gia tăng không nhất thiết dẫn đến những nhượng bộ lớn hơn.

Iran có thể thay vào đó làm gia tăng chi phí của cuộc xung đột đối với các đối thủ, trong đó có việc gây sức ép tại eo biển Hormuz, cơ sở hạ tầng khu vực và có khả năng cả eo biển Bab al-Mandeb.

Trong những tuần gần đây, tầm quan trọng chiến lược của Bab al-Mandeb đã tăng mạnh sau khi lực lượng Houthi thân Iran mở rộng quyền kiểm soát bờ biển Yemen trên Biển Đỏ.

Động thái này trên thực tế đã trao cho lực lượng Houthi quyền tiếp cận không bị hạn chế tới tuyến đường thủy hẹp này, làm dấy lên lo ngại đối với hoạt động vận tải biển toàn cầu.

Lực lượng Houthi đã tuyên bố phong tỏa hải quân đối với các tàu của Saudi Arabia trên Biển Đỏ, tuyến đường mà nước này bắt đầu sử dụng như một phương án thay thế cho Hormuz để xuất khẩu dầu.

Ông Krieg cảnh báo: “Vì vậy, điều này có thể phản tác dụng. Ông Trump cho rằng thời gian của Iran đang cạn nhanh hơn Mỹ. Iran lại nghĩ ngược lại: Qatar, Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), các thị trường năng lượng toàn cầu và cuối cùng là chính ông Trump có mức độ chịu đựng thấp hơn đối với tình trạng gián đoạn kéo dài so với mức độ Iran có thể chịu đựng các biện pháp trừng phạt kinh tế”.

Ông Ross Harrison, chuyên gia cao cấp tại Viện Trung Đông, Iran nhận thấy rủi ro leo thang ít tốn kém hơn so với việc chấp nhận thỏa thuận quá sớm hoặc thể hiện thiện chí thỏa hiệp, đặc biệt sau phản ứng của Washington đối với đề xuất.

Trong cuộc phỏng vấn ngày 26/9, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nói nước này không còn tin tưởng vào đàm phán với Washington sau khi các cuộc tấn công xảy ra trong những vòng đàm phán trước và sau đó là các biện pháp trừng phạt.

Chuyên gia Harrison lưu ý rằng Tehran có lẽ hoàn toàn không bất ngờ trước việc ông Trump bác đề xuất và một phần xem đề xuất này là cách để chứng minh với người dân Iran và công chúng Mỹ rằng Tehran vẫn sẵn sàng đàm phán.

Ông Krieg nói: “Iran đang đặt cược lớn vào thời gian. … Chiến lược của nước này là duy trì sức ép đủ lớn để cuối cùng ông Trump quay trở lại đàm phán, đồng thời khiến cái giá phải trả cho lối thoát đó ngày càng đắt đỏ”.