Tấm ảnh lịch sử năm 1959 và nhịp cầu hữu nghị Việt Nam - Azerbaijan

Trong những ngày tháng 5 lịch sử, khi cả nước thành kính hướng về kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2026), ký ức về những chuyến công du ngoại giao nhân dân của Người lại ùa về qua những nhân chứng lịch sử xuyên biên giới.

Với tôi, lăng kính ấy hiển hiện sống động qua cuộc gặp gỡ đặc biệt tại thủ đô Baku vào mùa đông năm 2024, với bà Nigar Akhundova – cô bé Azerbaijan năm xưa từng được Bác Hồ dắt tay trong chuyến thăm lịch sử năm 1959. Cuộc gặp ấy, sau 65 năm kể từ tấm hình đen trắng, không còn là câu chuyện cá nhân, mà là nhịp cầu nối dài tình hữu nghị Việt Nam - Azerbaijan qua nhiều thế hệ.

Bà Nigar Akhundova cùng bố mẹ chụp hình với Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1959 khi Người thăm Azerbaijan. Ảnh tư liệu chụp tại Đại sứ quán Azerbaijan tại Hà Nội

Tôi biết đến tấm hình đặc biệt ấy trong một lần đến Đại sứ quán Azerbaijan tại Hà Nội trước chuyến công tác. Trong căn phòng khách trang trọng, Đại sứ Shovgi Mehdizada giới thiệu bà Nigar Akhundova - bé gái từng được Chủ tịch Hồ Chí Minh dắt tay chụp ảnh năm 1959 - và cho tôi xem những bức hình bà vẫn gìn giữ suốt hơn sáu thập niên. Khoảnh khắc ấy khiến tôi tự nhủ phải tìm gặp bà khi đến Baku.

Và ngay khi chân ướt chân ráo đến thành phố xinh đẹp bên bờ biển Caspi, bà Nigar đã sắp xếp để chúng tôi gặp nhau vào một buổi tối ấm áp. Cái bắt tay mạnh mẽ, ánh mắt sáng và nụ cười hiền hậu khiến tôi quên mất khoảng cách tuổi tác. Bà kể lại thời điểm tháng 7-1959 khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang thăm Azerbaijan, đến thăm các cơ sở dầu khí và dành thời gian gặp gỡ người dân địa phương.

Bà Nigar Akhundova trao tặng Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm bức ảnh bà chụp cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1959. Ảnh: TTXVN

Trong một gia đình ở Baku, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ngồi trò chuyện thân mật với các thành viên trên chiếc ghế dài trước sân, nhận bó hoa tươi thắm từ bé gái và dắt tay cô. Cô bé ấy chính là Nigar Akhundova, con gái ông Vali Akhundov, Bí thư thứ nhất Đảng Cộng sản Azerbaijan từ năm 1959 đến năm 1969.

“Khi mẹ bảo tặng hoa cho Chủ tịch Hồ Chí Minh, tôi khá ngại ngùng, nhưng khi gặp Người, cảm giác rụt rè hoàn toàn tan biến bởi nụ cười và ánh mắt hiền từ”, bà Nigar hồi tưởng. “Tôi không nhớ được quá nhiều ở tuổi lên 6, nhưng điều đặc biệt là cảm giác ấm áp lạ thường từ một vị lãnh tụ, khác xa với tưởng tượng non trẻ về những lãnh đạo cấp cao”.

Bà Nigar Akhundova vẫn giữ được sự trẻ trung, năng động ở tuổi 72. Ảnh: Kiều Thoan Thu

“Đó là ký ức tôi mang theo suốt cuộc đời!”. Chứng kiến bà Nigar lặng đi vì xúc động, tôi cảm nhận rõ sự thân tình và hiểu rằng mình không chỉ gặp một nhân chứng lịch sử mà còn gặp một người bạn của Việt Nam.

Những ngày ở Baku, bà còn sắp xếp để tôi gặp những người bạn khác của Việt Nam, đó là nghị sĩ Quốc hội - bà Hijran Huseynova, Trưởng Nhóm công tác quan hệ liên nghị viện Azerbaijan - Việt Nam tại Quốc hội, một trong những đầu mối thúc đẩy trao đổi và hợp tác song phương, thường trực tiếp tham gia tổ chức các hoạt động như “Ngày Việt Nam” tại Baku; chị Aygun Samadova - cựu Tham tán Công sứ, Đại sứ quán Azerbaijan tại Việt Nam, người có 4 năm gắn bó và có những kỷ niệm “khó phai trong đời” tại mảnh đất hình chữ S.

Şirvanşah Muzey Restoran nằm trong khu Phố cổ Baku, được thiết kế như một bảo tàng thu nhỏ, tái hiện không gian cung điện xưa và giới thiệu tinh hoa ẩm thực, nghệ thuật Azerbaijan. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Trong không gian đậm sắc màu Trung cổ của Şirvanşah Muzey Restoran - nhà hàng, bảo tàng nổi tiếng lưu giữ tinh hoa văn hóa và ẩm thực Azerbaijan, câu chuyện về tấm ảnh năm 1959 được tái hiện chân thực. Giữa hương vị thịt cừu vùng Caspi và ly rượu vang lựu đỏ sóng sánh, tôi cảm nhận rõ niềm xúc động lặng thầm của một mối thâm tình vượt thời gian.

Hôm sau, bà Nigar đưa tôi tham quan Icheri Sheher - khu phố cổ được UNESCO công nhận là Di sản thế giới, trái tim của Baku với những con đường lát đá, tường thành cổ và dấu tích hàng thế kỷ giao thoa văn hóa. Bà sắp xếp một hướng dẫn viên đồng hành cùng tôi suốt buổi sáng, kiên nhẫn mở ra từng lớp trầm tích lịch sử của thành phố.

Trà đen Azerbaijan đậm hương và món yarpaq dolmasi (thịt cừu cuốn lá nho hầm) - món ăn tiêu biểu tại Vùng đất của Lửa (Land of Fire). Ảnh: Kiều Thoan Thu

Trưa hôm đó, bà mời tôi dùng bữa cơm thân mật tại một nhà hàng bản địa ở Baku. Trong không gian ấm cúng, tôi được thưởng thức tách trà đen Azerbaijan đậm hương và yarpaq dolmasi – món thịt cừu băm trộn gạo cùng các loại rau thơm độc đáo được gói trong lớp lá nho non truyền thống của xứ sở này.

Giữa mùa đông đầy gió của Baku, tôi không hề thấy lạnh.

Từ ký ức tuổi thơ đến sứ mệnh kết nối

Bà Nigar Akhundova sau này theo học âm nhạc, trở thành nghệ sĩ biểu diễn rồi nhà nghiên cứu và hiện là Chủ tịch Hội đồng Âm nhạc quốc tế - Văn phòng Azerbaijan dưới sự bảo trợ của UNESCO.

Lần gần nhất vào tháng 5-2024, nhân Ngày Quốc khánh Azerbaijan (28-5), bà cùng đoàn nghệ sĩ Azerbaijan sang thăm Việt Nam, biểu diễn và giao lưu tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Trong không gian trang trọng ấy, bà kể lại kỷ niệm khi còn nhỏ được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh và lần đầu công bố bức hình có tuổi đời hơn sáu thập kỷ.

Bà Nigar Akhundova tại Phòng lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh với ngành dầu khí Việt Nam - Azerbaijan tại Trường Đại học Dầu mỏ và Công nghiệp Quốc gia Azerbaijan, ở Thủ đô Baku vào tháng 5-2025. Ảnh: Đại sứ quán Azerbaijan tại Hà Nội

Bà nhiều lần nhấn mạnh rằng văn hóa, âm nhạc và giao lưu nhân dân chính là trụ cột lâu dài để nuôi dưỡng quan hệ song phương. Những chương trình biểu diễn, chuyến thăm của nghệ sĩ, các cuộc gặp gỡ giữa thanh niên, học giả và người dân hai nước góp phần tăng cường sự thấu hiểu và duy trì mối quan hệ truyền thống vượt lên trên mọi biến động lịch sử.

“Các nhà lãnh đạo đặt nền móng, còn văn hóa và người dân sẽ củng cố nền tảng ấy bền vững theo thời gian”, bà nói.

Theo Đại sứ Azerbaijan tại Việt Nam, ông Shovgi Mehdizada, bà Nigar Akhundova là minh chứng sống cho tình giao lưu nhân dân, luôn âm thầm và nhiệt thành lan tỏa tình hữu hảo. Mỗi khi có đoàn Việt Nam sang công tác, bà đều chủ động sắp xếp gặp gỡ, giới thiệu văn hóa, ẩm thực và di sản quê hương như một cách trân trọng đón tiếp những người bạn phương xa. Người phụ nữ ấy luôn có sự tận tâm của một “sứ giả văn hóa”, không ngừng kết nối và làm sâu sắc thêm mối quan hệ giữa hai dân tộc.

Năm 2025, trong chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư Tô Lâm tới Azerbaijan, bà đã trực tiếp trao tặng Tổng Bí thư tư liệu hình ảnh chụp cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1959, biểu tượng của mối liên hệ bền chặt.

Bà Nigar Akhundova bên bức phù điêu biểu tượng của lòng nhân ái vượt biên giới tại Phố cổ Icheri Sheher - nơi lưu giữ ký ức của Azerbaijan. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Khi tôi rời Baku trở lại Hà Nội, bà Nigar vẫn đều đặn nhắn tin hỏi thăm. Những lời chúc ấm áp ấy khiến tôi không còn cảm giác xa cách về thế hệ, và dường như cũng xua tan đi cái lạnh giá của những cơn gió vút lên từ biển Caspi hôm nào. Nhưng chi tiết khiến tôi ám ảnh và nhớ nhất là khoảnh khắc ở Phố cổ Baku, khi bà dừng lại, chăm chú quan sát hình khắc trái tim trên bức tường thành cổ – biểu tượng của tình yêu thương nhân loại. Khi đó, tôi chợt hiểu rằng, chính một con người với trái tim bao dung như bà đã và đang góp phần vun đắp cho mối tình cảm truyền thống thủy chung giữa hai dân tộc.

Sau mùa gió ở Baku, tôi hiểu rằng quan hệ giữa các quốc gia dù được định hình từ những tuyên bố cấp cao, nhưng chỉ thực sự bền vững khi được xây đắp bằng ký ức, văn hóa cùng những tấm lòng chân thành như bà Nigar Akhundova.