'Tấm hộ chiếu xanh' cho nông sản Việt

Ngành nông nghiệp đang từng bước định hình hệ sinh thái sản xuất mới, trong đó khoa học công nghệ đóng vai trò then chốt. Ảnh: Chu Khôi.

Từ áp lực thị trường đến yêu cầu tái cấu trúc

Xu hướng tiêu dùng toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng khi người mua ngày càng quan tâm đến yếu tố môi trường, trách nhiệm xã hội và phát triển bền vững. Nông sản không chỉ cạnh tranh bằng giá hay sản lượng mà còn phải chứng minh được mức độ thân thiện với môi trường, khả năng truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm trong toàn bộ chuỗi sản xuất.

Hiện nay, hầu hết các thị trường lớn như Liên minh châu Âu (EU), Mỹ, Nhật Bản... đều liên tục siết chặt các quy định về phát thải carbon, dư lượng hóa chất và tiêu chuẩn xanh. Trong bối cảnh đó, nông nghiệp Việt Nam buộc phải bước vào một cuộc tái cấu trúc toàn diện.

TS Trần Công Thắng - Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường đánh giá, dù ngành nông nghiệp vẫn giữ vai trò “trụ đỡ” của nền kinh tế với mức xuất siêu khoảng 21 tỷ USD năm 2025, nhưng các biến số toàn cầu đang tạo ra sức ép ngày càng lớn.

Đáng chú ý, các hàng rào kỹ thuật xanh đang trở thành “bộ lọc” khắt khe đối với nông sản nhập khẩu. Những trường hợp mít, sầu riêng hay nhiều loại nông sản bị ách tắc, trả hàng khi quy định kiểm dịch thay đổi cho thấy mô hình sản xuất tự phát, thiếu liên kết và thiếu truy xuất nguồn gốc không còn phù hợp. Trong bối cảnh đó, chất lượng, tính minh bạch và tiêu chuẩn xanh chính là “tấm vé thông hành” để nông sản Việt bước vào các chuỗi giá trị cao cấp toàn cầu.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NNMT), việc chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp sinh thái được xem là giải pháp chiến lược nhằm vừa đáp ứng yêu cầu thị trường, vừa thực hiện các cam kết quốc tế về biến đổi khí hậu, đặc biệt là mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan nhấn mạnh: Nông nghiệp sinh thái chính là tầm nhìn dài hạn để Việt Nam vừa đảm bảo an ninh lương thực, vừa gìn giữ hệ sinh thái và nâng cao vị thế nông sản trên thị trường quốc tế.

Đồng quan điểm, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Tạ Đình Thi cho rằng, trong bối cảnh thế giới đang phải đối mặt đồng thời với 3 cuộc khủng hoảng lớn gồm biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học và mất an ninh lương thực, nông nghiệp sinh thái không còn là xu hướng lựa chọn mà đã trở thành định hướng phát triển tất yếu của quốc gia.

Chuyển từ “sản xuất xanh” sang “giá trị xanh”

Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững, ngành nông nghiệp đang từng bước định hình hệ sinh thái sản xuất mới, trong đó khoa học công nghệ đóng vai trò then chốt. Hiện đã có 22 tỉnh, thành phố xây dựng kế hoạch triển khai Đề án “Sản xuất trồng trọt giảm phát thải giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050”. Mục tiêu giai đoạn 2026-2030 là hình thành nền nông nghiệp phát thải thấp quy mô lớn, gắn với kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi số và quản lý tài nguyên hiệu quả.

Theo Thứ trưởng Bộ NNMT Hoàng Trung, chuyển đổi xanh đang trở thành yêu cầu bắt buộc để nông nghiệp Việt Nam vượt qua các rào cản kỹ thuật mới, mở rộng thị trường và nâng cao giá trị gia tăng.

TS Trần Công Thắng cho rằng, ngành nông nghiệp cần xây dựng một hệ sinh thái đa tầng, nơi khoa học công nghệ là trụ cột của năng lực cạnh tranh. Đầu tư vào nghiên cứu giống, di truyền học, công nghệ sinh học, hệ thống dự báo khí hậu hay quản trị dữ liệu sẽ tạo ra nền tảng phát triển bền vững lâu dài.

Đặc biệt, việc phát triển các vùng nguyên liệu đạt chuẩn gắn với chế biến sâu sẽ là chìa khóa để nâng giá trị thặng dư, thoát khỏi “cái bẫy” xuất khẩu nguyên liệu thô. Khi nông nghiệp được kết nối với công nghiệp thực phẩm, logistics và du lịch nông thôn, giá trị của nông sản sẽ không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn ở thương hiệu, văn hóa và trải nghiệm. Đó cũng chính là bước chuyển từ “sản xuất xanh” sang “giá trị xanh” – nơi yếu tố bền vững trở thành lợi thế cạnh tranh cốt lõi của nông sản Việt Nam.