Tấm vé 'qua cửa' và 3 yếu tố tận dụng nâng hạng thị trường chứng khoán

Khoảng 2 tỷ USD, 90% giải ngân năm 2027

Quyết định nâng hạng được FTSE Russell công bố ngày 8/10/2025. Quá trình chuyển đổi chia làm bốn đợt, khởi động ngày 21/9/2026 với tỷ lệ giải ngân 10%, ba đợt còn lại rải trong năm 2027 và kết thúc vào tháng 9. Phương pháp phân kỳ, theo FTSE Russell, nhằm bảo đảm chuyển đổi diễn ra trật tự.

90% tỷ lệ giải ngân được thực hiện trong năm 2027.

Với lộ trình rõ ràng nêu trên, nhà đầu tư hiện đã có thể ước tính lượng vốn các quỹ sẽ đổ vào thị trường trong thời gian tới. Do đó, việc có tạo ra một bước ngoặt về thanh khoản hay điểm số đối với VN-Index không phải quá khó đoán.

Điều đầu tiên cần nhìn nhận là nhịp phân bổ. Theo phân tích của Công ty Chứng khoán BSC, chặng tháng 9 năm nay chỉ chiếm 1/10 tổng lượng vốn giải ngân. 9 phần còn lại đều rơi vào năm 2027. Xét về dòng tiền, nâng hạng chủ yếu là câu chuyện của năm sau. Tháng 9 năm nay là mốc mở cửa về pháp lý và tâm lý thị trường nhiều hơn là về quy mô vốn.

Độ lớn của dòng tiền cũng cần được nhìn nhận đúng bản chất. Nhà đầu tư nước ngoài hiện nắm khoảng 12% vốn hóa thị trường và toàn bộ khoảng 2 tỷ USD (theo kịch bản tích cực) dự kiến chỉ tương đương vài % lượng vốn ngoại đang hiện diện, riêng chặng đầu (giải ngân tháng 9/2026) còn nhỏ hơn nhiều. Do đó, việc được nâng hạng thị trường chứng khoán trong tháng 9 này mang tính biểu tượng nhiều hơn là một một làn sóng vốn đỏ vào mạnh mẽ.

Có một tín hiệu rất đáng mừng nằm ở việc điều chỉnh tỷ trọng. Tỷ trọng chứng khoán Việt Nam trong các bộ chỉ số chính đều được nâng lên ở phiên bản mới nhất, sau khi từng bị điều chỉnh giảm trước đó. Danh sách cũng mở rộng lên 27 mã, phần lớn số bổ sung thuộc nhóm tài chính.

Thứ hạng cần được giữ

Trong báo cáo cập nhật gần nhất của chứng khoán BSC, trong kỳ đánh giá tháng 6/2026 của MSCI, toàn bộ 18 tiêu chí của thị trường Việt Nam không thay đổi so với hai năm trước và ba năm gần đây chỉ duy nhất tiêu chí khả năng chuyển nhượng được nâng hạng. Giới hạn sở hữu nước ngoài, tự do hóa thị trường ngoại hối, luồng thông tin và thanh toán bù trừ đều vẫn ở mức cần cải tiến. Báo cáo năm nay bổ sung một cảnh báo mới: Việt Nam là thị trường có tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng thấp, một số công ty đã bị đưa vào diện cảnh báo vì gây lo ngại về khả năng đầu tư, tính minh bạch và sự hình thành giá.

Phần lớn trong số 27 mã dự kiến vào chỉ số bị xếp nhóm vốn hóa nhỏ, BID và FPT đều bị hạ một bậc phân loại quy mô. Phân loại quy mô của FTSE Russell tính trên vốn hóa đã điều chỉnh theo tỷ lệ tự do chuyển nhượng.

Có một điểm trùng hợp về thời gian đáng chú ý. Thời điểm không yêu cầu ký quỹ trước toàn diện, vận hành qua đối tác bù trừ trung tâm, dự kiến hoạt động từ đầu năm 2027, đúng quãng thời gian 9/10 lượng vốn được giải ngân. Đúng tiến độ thì ba chặng lớn nhất diễn ra khi hạ tầng thanh toán đã nâng cấp; nếu chậm thì phần lớn dòng vốn vẫn thực hiện qua cơ chế cũ.

Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam mới đây đã ban hành Quyết định số 76/QĐ-HĐTV về giám sát tăng cường trong kỳ cơ cấu chỉ số, trong đó có nhóm hành vi tác động đến giá đóng cửa phiên liền trước ngày chỉ số có hiệu lực. Quy tắc chỉ số vốn công khai, nên lợi thế không nằm ở việc biết trước danh sách mà ở khả năng tác động vào mức giá quỹ buộc phải thực hiện.

Có thể nhận thấy, giá trị lớn nhất của việc nâng hạng thị trường trong tháng 9 năm nay không nằm ở số tiền các quỹ giải ngân, mà ở chỗ Việt Nam xuất hiện trên màn hình theo dõi của các quỹ chủ động chỉ đầu tư trong nhóm mới nổi. Phần vốn ấy không có lịch trình nhưng dài hạn và thường lớn hơn vốn thụ động. Dòng vốn này có tìm đến thị trường Việt Nam hay không phụ thuộc vào chính những tiêu chí MSCI đang xếp ở mức cần cải tiến.

Cũng trong kỳ đánh giá vừa qua, Ai Cập bị FTSE Russell đưa vào danh sách theo dõi hạ bậc từ nhóm mới nổi thứ cấp xuống cận biên, do không đáp ứng yêu cầu về số lượng chứng khoán tối thiểu. Một quốc gia đi lên và một quốc gia có nguy cơ đi xuống trong cùng một kỳ đánh giá cho thấy việc phân hạng thị trường không phải trạng thái vĩnh viễn. Tấm vé qua cửa đã có; giữ được hay không phụ thuộc vào việc những cải cách đưa tới tấm vé ấy có được tiếp tục duy trì.

Thị trường chứng khoán biến động mạnh trước thềm nâng hạng. Phiên giao dịch ngày 11/9, chỉ số VN-Index giảm mạnh 34 điểm tương ứng gần 2%.

Một số ý kiến cho rằng, để tận dụng lợi thế nâng hạng và giữ được vị thế vừa đạt được, thị trường chứng khoán Việt Nam cần chuyển động đồng thời trên ba phương diện: thể chế, doanh nghiệp niêm yết, định chế trung gian.

Về thể chế, việc cần làm ngay là bảo đảm không yêu cầu ký quỹ trước vận hành đúng tiến độ đầu năm 2027 thông qua cơ chế đối tác bù trừ trung tâm, bởi đó chính là quãng thời gian phần lớn dòng vốn chuyển đổi được giải ngân. Nếu hạ tầng thanh toán đi sau dòng tiền, thị trường sẽ đón vốn bằng cơ chế cũ, và cơ hội bị bào mòn ngay ở khâu kỹ thuật. Song song, cần xử lý những nút thắt mà các tổ chức xếp hạng nhiều năm chưa nâng điểm: giới hạn sở hữu nước ngoài, mức độ tự do của thị trường ngoại hối và nghĩa vụ công bố thông tin bằng tiếng Anh.

Về doanh nghiệp niêm yết, bài toán cốt lõi là tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (Free-float). Tỷ lệ này thấp khiến một lượng mua vài trăm tỷ đồng cũng đủ làm giá biến động, và cũng chính nó giữ tỷ trọng Việt Nam trong các rổ chỉ số ở mức thấp. Vấn đề này doanh nghiệp tự quyết định được, không phải chờ chính sách. Theo đó, doanh nghiệp cần cân nhắc tăng lượng cổ phiếu thực sự lưu hành, rà soát điều lệ để nới room ở những ngành nghề pháp luật không hạn chế, công bố thông tin song ngữ đồng thời thay vì đưa bản tiếng Anh ra sau, minh bạch cơ cấu sở hữu cuối cùng và từng bước áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế. Bộ phận quan hệ nhà đầu tư cần được đầu tư đúng mức, vì dòng vốn chủ động, phần về dài hạn thường lớn hơn vốn thụ động, ra quyết định dựa trên tiếp xúc trực tiếp với doanh nghiệp.

Đối với các định chế trung gian, yêu cầu đặt ra là nâng năng lực vốn và quản trị rủi ro của công ty chứng khoán để đảm nhận vai trò thành viên bù trừ khi cơ chế đối tác bù trừ trung tâm đi vào vận hành. Các ngân hàng lưu ký cần hoàn thiện dịch vụ theo chuẩn quốc tế, trong đó có hoạt động cho vay chứng khoán, một tiêu chí Việt Nam còn bị chấm ở mức cần cải tiến. Cùng với đó, các công ty quản lý quỹ trong nước cần phát triển quỹ mở, quỹ ETF nội địa và sản phẩm hưu trí tự nguyện, tạo lực cầu đối trọng để thị trường bớt chao đảo mỗi kỳ cơ cấu chỉ số.