Tân cử nhân thạo công nghệ, lúng túng khi vào việc

Khoảng trống năng lực làm việc

Theo báo cáo nâng tầm nhân lực Việt Nam 2026 do Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV) và Decision Lab thực hiện, dù thế hệ trẻ được tiếp cận sớm với công nghệ và môi trường thông tin mở, nhưng mức độ sẵn sàng cho công việc vẫn là bài toán lớn cho các nhà tuyển dụng doanh nghiệp.

Trong bảy nhóm năng lực của sinh viên mới ra trường, các doanh nghiệp đánh giá cao năng lực áp dụng công nghệ của các tân cử nhân. Còn ở sáu nhóm năng lực còn lại, các nhân sự trẻ đều chưa đáp ứng được kỳ vọng của các doanh nghiệp.

Báo cáo của BUV chỉ ra, thiếu hụt lớn nhất nằm ở kỹ năng quản lý thời gian và giải quyết vấn đề. Tiếp đó là khả năng giao tiếp và tính thích ứng. Những hạn chế này bộc lộ rõ nhất khi nhân sự đối mặt với áp lực công việc, dữ liệu chưa hoàn chỉnh và đòi hỏi phối hợp nhóm mà không có người cầm tay chỉ việc.

Bà Ngô Thị Ngọc Lan, Giám đốc điều hành Navigos Search cho biết, kỳ vọng của doanh nghiệp đối với sinh viên mới tốt nghiệp không đặt nặng ở chuyên môn sâu hay bề dày kinh nghiệm, mà nằm ở thái độ làm việc và sự bền bỉ.

"Nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn khi các bạn trẻ làm việc vài bữa đã nghỉ, chưa tích lũy được chuyên môn đã vội rời đi. Khi gặp phải tình huống khó khăn trong công việc, thay vì tìm cách thích ứng, không ít bạn chọn giải pháp bỏ cuộc", bà Lan nói.

TS. Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Le Group (trái); TS. Nguyễn Thị Thu Anh, Ủy viên Hội đồng quốc gia giáo dục và phát triển nhân lực (giữa); Ngô Thị Ngọc Lan, Giám đốc điều hành Navigos Search (phải). Ảnh: Lam Kiều

Cũng theo lãnh đạo Navigos Search, sự thiếu hụt trong kỹ năng quản lý thời gian của người trẻ bắt nguồn từ năng lực lập kế hoạch và việc chưa biết cách xác định thứ tự ưu tiên. Khi có quá nhiều mối quan tâm cùng lúc, nhân sự trẻ thường lúng túng trước các thời hạn hoàn thành công việc.

Bên cạnh đó, khi có phát sinh sự cố, phản xạ đầu tiên của nhiều bạn trẻ là đổ lỗi cho hoàn cảnh, hoặc hỏi ngay cấp trên phương án xử lý, thay vì chủ động tìm kiếm dữ liệu, tư duy phản biện để xác định gốc rễ vấn đề.

Sự thiếu hụt về trải nghiệm thực tế này cũng được TS. Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Le Group ghi nhận qua hơn hai thập kỷ tuyển dụng nhân sự. Theo ông, cách hiểu về "vấn đề" giữa giảng đường và thương trường có một khoảng cách rất lớn.

"Vấn đề trong trường học thường là các bài toán mang tính chuyên môn thuần túy. Nhưng trong môi trường doanh nghiệp, vấn đề lại là những tình huống bất ngờ phát sinh trong quá trình vận hành, như khách hàng từ chối toàn bộ ý tưởng, hay thời hạn bàn giao đã cận kề. Đó là những điều nhà trường không thể dạy bằng lý thuyết mà bắt buộc người học phải va chạm trong môi trường thật", ông Vinh cho biết.

Vị chuyên gia cũng lưu ý thêm, việc thiếu các kiến thức văn hóa, xã hội khiến nhiều sinh viên gặp trở ngại khi hòa nhập vào môi trường làm việc. Do thiếu kết nối với các thế hệ đi trước khiến các bạn trẻ khó nắm bắt những quy chuẩn ứng xử chuyên nghiệp trong nội bộ, dẫn đến việc tự thấy lạc lõng và nhanh chóng rút lui khỏi doanh nghiệp.

Sinh viên mới ra trường có năng lực áp dụng công nghệ, nhưng lại thiếu các kỹ năng làm việc quan trọng với môi trường doanh nghiệp. Ảnh: BUV

Bằng cấp là điều kiện cần, năng lực là điều kiện đủ

Bên cạnh các kỹ năng làm việc, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đang thay đổi các chuẩn mực tuyển dụng đầu vào của doanh nghiệp. Báo cáo của BUV chỉ ra 83% doanh nghiệp xác nhận AI đã và đang tác động lên tiêu chí tuyển dụng.

Đáng chú ý, có tới 79% nhà tuyển dụng mong muốn nhân sự sử dụng thành thạo các công cụ AI phổ biến để giải quyết công việc hằng ngày.

Dù đòi hỏi từ thị trường biến đổi nhanh chóng, khoảng cách giữa trường học và doanh nghiệp vẫn còn khá xa. Báo cáo ghi nhận 59% doanh nghiệp có tiếp nhận sinh viên thực tập và 43% tham gia tuyển dụng trực tiếp, nhưng chỉ có 15% tham gia đóng góp ý kiến cho chương trình đào tạo và 10% đồng hành trong các đồ án tốt nghiệp của sinh viên. Khoảng trống hợp tác này khiến kiến thức giảng dạy thường xuyên đi sau nhu cầu thực tế của nền kinh tế.

Đứng trước thực trạng này, BUV đưa ra mô hình đào tạo Degree Plus, tích hợp chương trình cấp bằng cử nhân với "hộ chiếu" năng lực nghề nghiệp toàn cầu. Mô hình này tập trung vào ba trụ cột gồm: kỹ năng nghề nghiệp gắn với quản lý dự án và ứng dụng AI; kỹ năng cá nhân về tư duy chiến lược, giải quyết vấn đề và tính thích ứng; cùng các trải nghiệm làm việc quốc tế thông qua mạng lưới hơn 500 doanh nghiệp đối tác.

Ông Paul Bennett, Giám đốc điều hành khối marketing và tuyển sinh BUV cho hay: "Công nghệ càng mạnh, giá trị của khả năng phán đoán con người càng cần sắc bén. Câu hỏi quan trọng giờ đây không dừng lại ở việc sinh viên cầm tấm bằng gì khi tốt nghiệp, mà là năng lực thực tế của các em cho phép làm được gì trong ngày đầu tiên đi làm".

Ông Paul Bennett, Giám đốc điều hành khối marketing và tuyển sinh BUV. Ảnh: Lam Kiều

Mô hình này phù hợp với định hướng của Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, trong đó nâng cao chuẩn năng lực số và trí tuệ nhân tạo, phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực con người Việt Nam thời đại mới, và giáo dục, đào tạo công dân Việt Nam trở thành công dân toàn cầu là những yêu cầu trọng tâm.

TS. Nguyễn Thị Thu Anh, Ủy viên Hội đồng quốc gia giáo dục và phát triển nhân lực cho rằng, người trẻ hiện nay rất năng động và có khả năng làm chủ công cụ số rất nhanh, nhưng khoảng cách giữa việc sử dụng công cụ và năng lực tạo ra giá trị thực tế lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.

"Sinh viên sư phạm mới ra trường có thể dùng công cụ để thiết kế một giáo án rất đẹp trong thời gian ngắn, đó là kỹ năng công nghệ. Nhưng tổ chức dạy học trên lớp thế nào để phát hiện học sinh gặp khó khăn và truyền cảm hứng cho cả lớp lại là năng lực giải quyết vấn đề. Tốc độ hoàn thành báo cáo là điều kiện ban đầu, nhưng điều doanh nghiệp cần hơn là năng lực thực thi để đem lại giá trị cuối cùng", bà Thu Anh phân tích.

Theo bà, khung chính sách hiện hành từ Chương trình giáo dục phổ thông 2018 cho đến các quy định đào tạo đại học đều đã mở đường cho việc gắn kết giáo dục với thực tiễn. Thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở khâu thực thi của từng cơ sở đào tạo trong việc chủ động kết nối với thị trường lao động.

Vị chuyên gia kiến nghị, nhà trường cần chủ động mời doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào việc xây dựng chương trình giảng dạy và kiểm tra đánh giá chuẩn đầu ra. Ngược lại, chất lượng sinh viên khi gửi đến doanh nghiệp thực tập cũng phải chứng minh được tính kỷ luật, hiểu biết chuyên môn và trách nhiệm với công việc. Khi hai bên cùng thiết lập một cơ chế phối hợp thực chất thay vì các thỏa thuận hình thức, khoảng cách giữa giảng đường và thị trường lao động mới có thể thu hẹp.