TAND tối cao hướng dẫn áp dụng tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự:

Làm rõ các trường hợp áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Tại Điều 2, Nghị quyết hướng dẫn cụ thể các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại khoản 1 Điều 51 BLHS. Đối với tình tiết “người phạm tội đã ngăn chặn hoặc làm giảm bớt tác hại của tội phạm”, Nghị quyết phân biệt rõ: ngăn chặn tác hại là khi tội phạm đã được thực hiện và người phạm tội bằng những khả năng có thể ngăn không cho tác hại xảy ra; còn làm giảm bớt tác hại là khi tác hại đang xảy ra và người phạm tội bằng những khả năng có thể không để tác hại tiếp tục hoặc xảy ra lớn hơn. Mức độ giảm nhẹ phụ thuộc vào thái độ của người phạm tội và thực tế tác hại đã được ngăn chặn, làm giảm bớt.

Đối với tình tiết “tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả”, Nghị quyết xác định nhiều trường hợp được áp dụng. Không chỉ người phạm tội tự mình thực hiện mà còn bao gồm trường hợp họ đồng ý để cha, mẹ hoặc người khác sửa chữa, bồi thường, khắc phục hậu quả; trường hợp bản thân không có trách nhiệm bồi thường nhưng vẫn tự nguyện dùng tiền, tài sản của mình để thực hiện; hoặc người bị hại, nguyên đơn dân sự từ chối nhận nhưng tiền, tài sản đã được giao cho cơ quan có thẩm quyền quản lý hay có chứng cứ chứng minh đã được cất giữ, gửi giữ, sẵn sàng thực hiện việc bồi thường khi có yêu cầu. Mức độ giảm nhẹ phụ thuộc vào sự chủ động, tích cực và hiệu quả, mức độ sửa chữa, bồi thường, khắc phục hậu quả.

 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao đã hướng dẫn cụ thể việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Nghị quyết cũng hướng dẫn cụ thể các trường hợp phạm tội vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng; vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết; vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội; phạm tội trong trường hợp bị kích động về tinh thần do hành vi trái pháp luật của nạn nhân gây ra. Riêng khi xác định hành vi chống trả có “rõ ràng quá mức cần thiết” hay không, phải đánh giá khách quan, toàn diện các yếu tố như khách thể cần bảo vệ, mức độ thiệt hại có thể xảy ra, vũ khí, phương tiện, phương pháp thực hiện, tương quan lực lượng, cường độ hành vi và bối cảnh xảy ra sự việc.

Đáng chú ý, với tình tiết “phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng”, Nghị quyết yêu cầu phải đồng thời có đủ hai điều kiện. “Phạm tội lần đầu” bao gồm một số trường hợp được Nghị quyết xác định cụ thể như từ trước đến nay chưa phạm tội lần nào, trước đó đã thực hiện hành vi phạm tội nhưng được miễn trách nhiệm hình sự, thuộc trường hợp được coi là không có án tích hoặc đã được xóa án tích. “Thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” không chỉ căn cứ vào mức cao nhất của khung hình phạt mà còn bao gồm trường hợp người phạm tội có vai trò thứ yếu, không đáng kể trong vụ án đồng phạm về tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng. Thiếu một trong hai điều kiện thì không áp dụng tình tiết này.

Nghị quyết còn làm rõ các tình tiết phạm tội vì bị đe dọa hoặc cưỡng bức; bị hạn chế khả năng nhận thức mà không phải do lỗi của mình; phạm tội do lạc hậu; người phạm tội là phụ nữ có thai, người đủ 70 tuổi trở lên; người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng; người có bệnh bị hạn chế khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi.

Đối với “tự thú”, Nghị quyết xác định đây là trường hợp người phạm tội tự nguyện khai báo với cơ quan, tổ chức về hành vi phạm tội của mình trước khi tội phạm hoặc người phạm tội bị phát hiện. Nếu đã bị bắt, bị phát hiện về một hành vi nhưng trong quá trình điều tra tự mình khai ra những hành vi phạm tội khác chưa bị phát hiện thì vẫn được coi là tự thú đối với những hành vi đó.

Với “thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải”, Nghị quyết khẳng định đây không phải hai tình tiết độc lập. Người phạm tội vừa thành khẩn khai báo, vừa ăn năn hối cải thì chỉ được coi là một tình tiết giảm nhẹ. Trường hợp ban đầu quanh co, chối tội hoặc khai không đúng sự thật nhưng sau đó khai lại đầy đủ, đúng sự thật vẫn được áp dụng tình tiết thành khẩn khai báo, song mức độ giảm nhẹ không thể bằng trường hợp thành khẩn ngay từ đầu.

Điều 3 của Nghị quyết đồng thời xác định 10 trường hợp liên quan đến khoản 2 Điều 51 BLHS. Trong đó có người phạm tội đầu thú; tự nguyện nộp lại ít nhất một phần hai số tiền thu lợi bất chính hoặc tiền phạt bổ sung; phạm tội do phục vụ yêu cầu công tác đột xuất; một số trường hợp liên quan đến thành tích, công trạng của bản thân hoặc thân nhân; người bị hại hoặc đại diện của người bị hại xin giảm nhẹ hình phạt khi hành vi chỉ gây tổn hại sức khỏe hoặc thiệt hại tài sản; người bị hại cũng có lỗi hoặc thiệt hại do lỗi của người thứ ba; một số trường hợp có hoàn cảnh gia đình khó khăn. Tòa án có thể coi tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ theo khoản 2 Điều 51 nhưng phải ghi rõ lý do trong bản án và việc áp dụng phải được xem xét thận trọng, chặt chẽ tùy từng trường hợp.

Hướng dẫn cụ thể 15 tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự

Điều 4 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP hướng dẫn 15 tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự tại khoản 1 Điều 52 BLHS. Theo đó, “phạm tội có tổ chức” là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ và phân công, sắp đặt vai trò của những người cùng thực hiện tội phạm. Khi xác định phạm tội có tổ chức thì áp dụng tình tiết này đối với tất cả những người cùng thực hiện tội phạm, gồm người tổ chức, người thực hành, người xúi giục và người giúp sức; mức độ tăng nặng phụ thuộc vào quy mô tổ chức và vai trò của từng người.

Đối với “phạm tội có tính chất chuyên nghiệp”, Nghị quyết xác định người phạm tội phải thực hiện hành vi phạm tội từ 5 lần trở lên, không phân biệt đã hay chưa bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nhưng chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chưa được xóa án tích, đồng thời lấy khoản lợi bất chính thu được từ việc phạm tội làm nguồn thu nhập.

 Kiểm sát viên đề nghị mức án sau khi xem xét tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ của bị cáo.

“Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội” là trường hợp người có chức vụ, quyền hạn dựa vào chức vụ, quyền hạn được giao để cố ý làm trái, không làm hoặc làm không đúng quy định của pháp luật. Trong khi đó, “phạm tội có tính chất côn đồ” được xác định qua thái độ coi thường pháp luật, thường xuyên gây rối an ninh trật tự, sẵn sàng dùng vũ lực, có hành vi hung hãn coi thường tính mạng, sức khỏe người khác một cách vô cớ, do bộc phát, vì lý do nhỏ nhặt hoặc thường xuyên uy hiếp người khác phải khuất phục mình.

Nghị quyết xác định “phạm tội vì động cơ đê hèn” gồm trường hợp phạm tội để trả thù, trốn tránh trách nhiệm của bản thân, phạm tội đối với người mà mình mang ơn hoặc hành vi thể hiện sự bội bạc, phản trắc.

“Cố tình thực hiện tội phạm đến cùng” là trường hợp người phạm tội quyết tâm thực hiện bằng được ý định và hành vi phạm tội mặc dù có người can ngăn hoặc gặp trở ngại. Tình tiết này cũng có thể được áp dụng khi mục đích chưa đạt nhưng chứng minh được người phạm tội tìm mọi cách để thực hiện tội phạm hoặc đạt mục đích phạm tội; ngược lại, nếu có sự lưỡng lự, không dứt khoát thực hiện thì không áp dụng.

Đối với “phạm tội 2 lần trở lên”, Nghị quyết xác định người phạm tội phải thực hiện từ 2 lần phạm tội trở lên đối với một tội phạm, mỗi lần đều đủ yếu tố cấu thành tội phạm, chưa có lần nào bị truy cứu trách nhiệm hình sự và chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. “Tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm” là những trường hợp quy định tại Điều 53 BLHS.

Một điểm đáng chú ý khác là tình tiết phạm tội đối với người dưới 16 tuổi, phụ nữ có thai hoặc người đủ 70 tuổi trở lên chỉ áp dụng đối với trường hợp phạm tội do lỗi cố ý và không phụ thuộc việc người phạm tội có nhận biết được đặc điểm này của bị hại tại thời điểm phạm tội hay không.

Nghị quyết còn giải thích cụ thể trường hợp phạm tội đối với người không thể tự vệ, người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng, người bị hạn chế khả năng nhận thức hoặc người lệ thuộc; lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp, thiên tai, dịch bệnh hoặc khó khăn đặc biệt khác của xã hội; dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt hoặc tàn ác; dùng thủ đoạn, phương tiện có khả năng gây nguy hại cho nhiều người.

Đối với “xúi giục người dưới 18 tuổi phạm tội”, phải có đủ hai điều kiện: người phạm tội là người đã thành niên và biết rõ người bị xúi giục dưới 18 tuổi. Tình tiết “có hành động xảo quyệt hoặc hung hãn nhằm trốn tránh hoặc che giấu tội phạm” được xác định là hành động thâm độc, khó lường trước hoặc dữ tợn, phá phách, đánh, giết người nhằm trốn tránh, tẩu thoát hoặc che giấu tội phạm.

Áp dụng tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trong một số trường hợp cần lưu ý

Điều 5 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP quy định cụ thể cách áp dụng các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trong một số trường hợp. Đáng chú ý, khi quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt theo khoản 1 Điều 54 BLHS, số tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự phải nhiều hơn số tình tiết tăng nặng từ 2 tình tiết trở lên, trong đó phải có ít nhất 2 tình tiết giảm nhẹ thuộc khoản 1 Điều 51 BLHS.

Đối với trường hợp người phạm tội có nhiều tình tiết tăng nặng, trong đó có tình tiết vừa là tình tiết định khung vừa là tình tiết tăng nặng, Nghị quyết phân định cụ thể: nếu các tình tiết này không cùng một khoản định khung thì áp dụng tình tiết định khung cao nhất, các tình tiết còn lại không tiếp tục coi là tình tiết tăng nặng; nếu cùng một khoản định khung thì chỉ áp dụng một tình tiết định khung, các tình tiết còn lại cũng không coi là tình tiết tăng nặng.

 Kiểm sát viên xem xét tình tiết tăng nặng giảm nhẹ trước khi đề nghị mức án.

Trường hợp bị cáo có nhiều tình tiết định khung hình phạt, Tòa án căn cứ tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, nhân thân người phạm tội, số lượng tình tiết định khung, số lượng tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng để quyết định hình phạt.

Đối với người phạm tội từ 5 lần trở lên mà trong đó có lần phạm tội đã bị kết án, chưa được xóa án tích, tùy từng trường hợp cụ thể có thể bị áp dụng các tình tiết định khung hoặc tình tiết tăng nặng “phạm tội 2 lần trở lên”, “tái phạm” hoặc “tái phạm nguy hiểm” và “có tính chất chuyên nghiệp”.

Nghị quyết cũng giải quyết cụ thể mối quan hệ giữa thành khẩn khai báo và tự thú. Trường hợp khi bị bắt, người phạm tội không chỉ thành khẩn khai nhận hành vi đã bị cơ quan có thẩm quyền phát hiện mà còn tự thú về hành vi phạm tội trước đó chưa bị phát hiện thì áp dụng 2 tình tiết giảm nhẹ, gồm “thành khẩn khai báo” và “người phạm tội tự thú”.

Cuối cùng, trường hợp người phạm tội trước đó đã bị kết án về tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng, chưa được xóa án tích mà tiếp tục phạm 2 tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng thì phải áp dụng tình tiết “tái phạm nguy hiểm” đối với cả 2 tội. Nếu điều luật quy định “tái phạm nguy hiểm” là tình tiết định khung thì áp dụng với tư cách tình tiết định khung; nếu điều luật không quy định thì áp dụng là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự tại điểm h khoản 1 Điều 52 BLHS.