Tăng cường quan trắc khí tượng trước nguy cơ thiên tai cực đoan gia tăng

Hướng tới Ngày Nước thế giới và ngày Khí tượng thế giới năm 2026

Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành văn bản hướng dẫn các bộ, ngành, địa phương, tổ chức quốc tế tại Việt Nam tổ chức các hoạt động hưởng ứng Ngày Nước thế giới (22/3) và Ngày Khí tượng thế giới (23/3) năm 2026.

Theo đó, Ngày Nước thế giới năm 2026 do Liên hợp quốc phát động với chủ đề "Nước và Bình đẳng giới", nhấn mạnh mối liên hệ giữa nước sạch, vệ sinh an toàn và bình đẳng giới trong thúc đẩy phát triển bền vững và bảo đảm quyền con người. Chủ đề năm nay khẳng định tiếp cận nước sạch và vệ sinh là quyền cơ bản của con người, đồng thời đặt phụ nữ và trẻ em gái vào trung tâm của các giải pháp về nước, nhằm thu hẹp khoảng cách giới và thúc đẩy sự tham gia của phụ nữ trong quản trị tài nguyên nước.

Việt Nam hứng chịu thiệt hại lớn do thiên tai cực đoan gây ra.

Cùng với đó, Ngày Khí tượng thế giới năm 2026 có chủ đề "Quan trắc hôm nay, Bảo vệ ngày mai", nhấn mạnh vai trò của dữ liệu quan trắc khí tượng, thủy văn và môi trường trong bảo vệ tính mạng, tài sản của người dân và hệ sinh thái trước các rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng. Chủ đề cũng đề cao việc hiện đại hóa mạng lưới quan trắc, từ vệ tinh, phao biển đến các trạm khí tượng thủy văn ở vùng sâu, vùng xa, phục vụ chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác dự báo, cảnh báo thiên tai.

Để hưởng ứng các sự kiện này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các cơ quan, đơn vị tổ chức nhiều hoạt động thiết thực như treo pano, băng rôn, áp phích tại các khu vực công cộng; tổ chức lễ phát động, tọa đàm, hội thảo khoa học, triển lãm tranh, ảnh; đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao nhận thức về bảo vệ tài nguyên nước, bình đẳng giới và vai trò của thông tin dự báo, cảnh báo sớm trong phòng chống thiên tai.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đồng thời đề nghị các đơn vị tập trung triển khai hiệu quả các nhiệm vụ bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia, hoàn thiện chiến lược và quy hoạch quản lý tài nguyên nước, xây dựng cơ sở dữ liệu về tài nguyên nước và triển khai các chương trình phục hồi các dòng sông bị suy thoái, ô nhiễm.

Trong lĩnh vực khí tượng thủy văn, các đơn vị tiếp tục triển khai Đề án hiện đại hóa ngành khí tượng thủy văn, rà soát hệ thống thiết bị quan trắc, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong dự báo và vận hành hệ thống cảnh báo sớm nhằm nâng cao hiệu quả phòng, chống thiên tai.

Tổng Thư ký Liên hợp Quốc António Guterres, vào Ngày Khí tượng Thế giới năm nay, chúng ta được nhắc nhở rằng khả năng dự báo giúp cứu sống con người. Tình trạng hỗn loạn khí hậu đang viết lại các quy luật thời tiết, với những đợt nắng nóng kỷ lục, hạn hán kéo dài hơn, mực nước biển dâng cao cùng các thảm họa cực đoan diễn ra ngày càng thường xuyên hơn. Khoa học chính xác và tin cậy chính là tuyến phòng thủ đầu tiên của chúng ta.

Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) và các cơ quan khí tượng quốc gia đang giúp bảo vệ chúng ta an toàn bằng cách dệt nên một mạng lưới dữ liệu toàn cầu — từ đất liền, đại dương, bầu khí quyển đến không gian — nhằm chuyển đổi các kết quả đo đạc thành dự báo, và từ dự báo thành các cảnh báo sớm. Tuy nhiên, hệ thống quan trắc toàn cầu hiện đang chịu nhiều áp lực với những lỗ hổng quan trọng, đặc biệt là tại các quốc gia kém phát triển nhất và các quốc gia đảo nhỏ đang phát triển.

Năm 2025 là một trong ba năm nóng nhất từng được ghi nhận trên thế giới

Mới đây tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới, Tổng thư ký Liên Hợp Quốc đã khởi xướng chủ đề "Cảnh báo sớm dành cho tất cả" nhân ngày khí tượng thế giới. Các hiểm họa liên quan đến thời tiết cực đoan đã gây thiệt hại kinh tế được ghi nhận lên tới 4,3 nghìn tỷ USD trong giai đoạn từ năm 1970 đến 2021, đồng thời cướp đi gần 2 triệu sinh mạng.

Theo Báo cáo tình trạng khí hậu toàn cầu của Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO), năm 2025 là một trong ba năm nóng nhất từng được ghi nhận trên thế giới. Mười một năm vừa qua đều nằm trong số mười một năm nóng nhất trong lịch sử quan trắc. Nồng độ khí nhà kính ở mức kỷ lục sẽ tiếp tục dẫn tới nhiệt độ cao hơn trong nhiều năm tới.

Quan trắc Trái đất đóng vai trò quan trọng hơn bao giờ hết trong việc theo dõi những tác động của biến đổi khí hậu đang diễn ra nhanh chóng – bao gồm sự gia tăng nhiệt trên đất liền và đại dương, tình trạng băng và sông băng tan chảy, cũng như mực nước biển dâng. Đây là nền tảng của thông tin khí tượng và khí hậu, phục vụ cho việc ra quyết định về phát triển kinh tế và bảo vệ cộng đồng của chúng ta.

Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những khoảng trống lớn trong hệ thống quan trắc toàn cầu – trên đất liền, trong tầng băng tuyết và tại đại dương – làm suy giảm hiệu quả hành động của chúng ta.

Việc đầu tư cho mạng lưới quan trắc không phải là một khoản chi phí đối với người nộp thuế, mà là một sự đầu tư cho an ninh kinh tế, khả năng chống chịu khí hậu dài hạn, đồng thời là cầu nối giữa các quốc gia và các thế hệ.

Quan trắc bề mặt – nhiệt độ, độ ẩm, áp suất, lượng mưa và gió – được ghi nhận đồng thời và truyền đi từ các trạm khí tượng tự động và các quan trắc viên. Mạng lưới do Tổ chức Khí tượng thế giới điều phối bao gồm khoảng 16.300 trạm khí tượng bề mặt trên đất liền, trong đó khoảng 9.000 trạm thuộc Mạng lưới quan trắc cơ bản toàn cầu.

Hai lần mỗi ngày, tại hơn một nghìn địa điểm trên mọi châu lục, bóng thám không được phóng lên, bao gồm cả các vùng cực xa xôi, khu vực núi cao, đảo nhỏ và sân bay đô thị. Chúng đo nhiệt độ, độ ẩm và gió khi bay lên tới độ cao 30 km trong khí quyển và truyền dữ liệu theo thời gian thực. Sau hơn một giờ, bóng vỡ và thiết bị đo nhỏ hạ xuống.

Quan trắc đại dương – "đôi mắt" của hàng nghìn nền tảng quan trắc – cung cấp dữ liệu cho dự báo thời tiết, cảnh báo sớm và dự báo khí hậu.

Chương trình Argo đóng góp quan trọng, với gần 4.000 phao robot theo dõi nhiệt lượng đại dương, độ mặn và các mô hình tuần hoàn. Hơn 1.000 tàu quan trắc tự nguyện cung cấp dữ liệu khí tượng thời gian thực và đang có chiến dịch tăng con số này lên 10.000 tàu.

Quan trắc từ máy bay – Dự báo thời tiết là yếu tố thiết yếu cho an toàn và hiệu quả hàng không. Hơn 700.000 quan trắc chất lượng cao mỗi ngày về nhiệt độ không khí và tốc độ, hướng gió được thực hiện thông qua hệ thống AMDAR toàn cầu.

Vệ tinh – Dữ liệu quan trắc trái đất từ vệ tinh là đầu vào quan trọng nhất cho dự báo thời tiết. Hiện có khoảng 400 vệ tinh quan trắc trái đất đang hoạt động, bao gồm 31 vệ tinh địa tĩnh và hơn 300 vệ tinh quỹ đạo cực.

Các vệ tinh này cung cấp hình ảnh liên tục, về khí quyển, đại dương, bề mặt đất và băng toàn cầu. Không có vệ tinh, nhiều khu vực trên hành tinh – đặc biệt là đại dương (chiếm hơn 70% bề mặt Trái đất) – sẽ không được quan trắc đầy đủ.

Tô Hội