Tăng cường ứng dụng công nghệ số để bảo vệ chủ quyền biển, đảo trong mô hình mới

Đặc biệt, từ ngày 1/7/2025, Việt Nam đã hợp nhất các tỉnh, thành phố để tạo không gian phát triển mới và thực thi mô hình quản trị Nhà nước mới gắn với thực hiện chính quyền địa phương hai cấp thì bảo vệ chủ quyền biển, đảo không chỉ là nhiệm vụ của Quân đội, mà còn là trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân.

Thực hiện mô hình chính quyền hai cấp tạo không gian phát triển mới cùng với nhiều cơ hội hơn nhưng cũng không ít thách thức đối với việc bảo vệ chủ quyền biển, đảo, đòi hỏi phải có cách tiếp cận quản trị mới; bảo đảm hiệu năng, hiệu lực. Ảnh: Bích Nguyên

Bảo vệ chủ quyền biển, đảo trong tình hình mới

Những thay đổi cơ bản của tình hình quốc tế và trong nước đặt ra cho Việt Nam và các địa phương có biển yêu cầu phải áp dụng những giải pháp bảo vệ chủ quyền biển, đảo thích hợp, được triển khai một cách đồng bộ, hiệu quả. Trước hết, cả nước nói chung, các địa phương có biển nói riêng cần có giải pháp khả thi thực hiện chiến lược phát triển kinh tế biển toàn diện và bền vững, tạo ra nguồn lực kinh tế mạnh mẽ, lâu dài, hỗ trợ bảo đảm an ninh, quốc phòng biển, đảo vững chắc.

Đồng thời, tiếp tục củng cố và xây dựng các lực lượng bảo vệ, kiểm soát biển đủ mạnh, hiện đại, chuyên nghiệp và phù hợp, như: Hải quân, Cảnh sát biển, Bộ đội Biên phòng và Kiểm ngư - là yếu tố quan trọng trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo Tổ quốc. Hiệp đồng chặt chẽ, thực chất giữa các lực lượng chính quy với ngư dân, dân quân biển và các địa phương có biển sau hợp nhất để đảm bảo an ninh, trật tự và phát triển kinh tế hiệu quả; góp phần bảo vệ, kiểm soát biển trong mọi tình huống, cả trên biển lẫn ở địa phương.

Cùng với đó, kiên trì giải quyết các tranh chấp biển, đảo thông qua biện pháp hòa bình, thượng tôn luật pháp quốc tế, bao gồm Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982. Qua đó, xây dựng lòng tin và giải quyết hợp lý các vấn đề biển, đảo; bảo vệ các quyền, lợi ích chính đáng của Việt Nam trên Biển Đông. Thực hiện tốt công tác đối ngoại quốc phòng, xem đây là giải pháp then chốt trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo Tổ quốc, thông qua quan hệ hợp tác quốc phòng với các nước, đặc biệt là các quốc gia trong khu vực và các nước lớn. Mục đích nhằm xây dựng quan hệ đối tác tin cậy, chia sẻ thông tin, tăng cường các hoạt động phối hợp; nâng cao khả năng dự báo chiến lược, giúp Việt Nam có biện pháp đối phó hiệu quả với các tình huống quốc tế.

Cuối cùng, chú trọng tuyên truyền về chủ quyền biển, đảo và các quyền, lợi ích của Việt Nam trong khu vực Biển Đông và vùng biển ngoài quyền tài phán quốc gia (ngoài 200 hải lý) nhằm nâng cao ý thức, trách nhiệm của toàn xã hội trong việc bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Công tác tuyên truyền phải tiến hành thường xuyên, có trọng tâm, trọng điểm, bằng các hình thức đa dạng, thích hợp cho từng đối tượng trong toàn xã hội, nhất là cộng đồng dân cư ven biển, kiều bào ta ở nước ngoài và thế hệ trẻ, cả trong môi trường học đường.

Ứng dụng công nghệ số trong bảo vệ chủ quyền biển, đảo

Sau hợp nhất, Việt Nam có 21 tỉnh, thành phố có biển với 310 xã, phường ven biển và đặc khu, bao gồm 198 xã, 99 phường và 13 đặc khu. Đặc biệt, có 4 tỉnh, thành phố tập trung nhiều đảo nhất nước, lần lượt là: Quảng Ninh (khoảng 2.300 đảo), Hải Phòng (300 đảo), Khánh Hòa (200 đảo), An Giang (150 đảo). Bên cạnh đó, các tỉnh, thành phố có đường bờ biển dài trên 150km, lần lượt là: Khánh Hòa, Cà Mau, Quảng Ninh, An Giang, Lâm Đồng, Quảng Trị, Đắk Lắk, Đà Nẵng.

Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng cửa khẩu quốc tế Hà Tiên, Bộ đội Biên phòng tỉnh An Giang tuyên truyền, vận động nhân dân khai thác thủy sản đúng pháp luật. Ảnh: Minh Nhòa

Mô hình chính quyền địa phương hai cấp đối với các tỉnh, thành phố và xã, phường, đặc khu có biển ở nước ta hiện đang được triển khai trên các địa bàn hành chính mới, rộng lớn hơn cả về diện tích và dân số; hội tụ đa dạng hơn về nguồn lực phát triển kinh tế, xã hội và văn hóa biển; quy mô và nhiệm vụ quản lý biển, đảo cũng nhiều hơn và phức tạp hơn; nhiều cơ hội hơn nhưng cũng không ít thách thức đối với việc bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Điều này đòi hỏi phải có cách tiếp cận quản trị mới; bảo đảm hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả hơn; chính quyền địa phương phải gần dân hơn, sát dân hơn; cán bộ địa phương phải chuyên nghiệp hơn, có kỹ năng xử lý công việc hợp lý hơn.

Trong bối cảnh nói trên, quá trình tham gia, phối hợp thực hiện nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biển, đảo của các địa phương có biển và các lực lượng chính quy không chỉ khai thác các cơ hội phát triển, mà còn phải ưu tiên xử lý các thách thức không nhỏ. Để giải quyết, bên cạnh chỉ đạo quyết liệt từ Trung ương, các địa phương có biển phải chủ động, tích cực ứng dụng công nghệ số với bước đi thích hợp; không thể chậm trễ, đồng thời phải phù hợp với thẩm quyền được phân cấp.

Công nghệ số có thể can thiệp vào các nhóm giải pháp bảo vệ chủ quyền biển, đảo nói trên và mang lại các lợi ích cơ bản, như: Giúp xử lý và lan tỏa thông tin chính xác nhằm chống lại các luận điệu sai trái; củng cố nhận thức xã hội và quốc tế về chủ quyền biển, đảo của Việt Nam; giúp lực lượng chức năng nắm bắt tình hình, phản ứng nhanh hơn; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý biển, đảo và vùng ven biển; tạo sức mạnh tổng hợp khi kết hợp công nghệ số và sự tham gia của toàn dân trong việc bảo vệ chủ quyền biển, đảo.

Vì vậy, các hướng ứng dụng công nghệ số cần ưu tiên bao gồm: Tuyên truyền, nâng cao nhận thức về chủ quyền biển, đảo thông qua các triển lãm số và thực tế ảo/tăng cường (VR/AR), nhằm tạo môi trường ảo sống động, cho phép người dùng “trải nghiệm” thực tế các hòn đảo, di tích; giúp lan tỏa hình ảnh biển, đảo quê hương và khẳng định chủ quyền một cách hấp dẫn. Sử dụng các nền tảng số để tuyên truyền, tổ chức các cuộc thi tìm hiểu, chia sẻ thông tin về biển, đảo; tiếp cận đông đảo người dân và kiều bào. Biên dịch, phiên dịch nội dung sang nhiều ngôn ngữ để bạn bè quốc tế hiểu rõ hơn về chủ quyền biển, đảo của Việt Nam.

Giám sát, quản lý và bảo vệ chủ quyền trên biển thông qua: Ứng dụng vệ tinh, trí tuệ nhân tạo (AI) để theo dõi, phân tích dữ liệu tàu thuyền, hoạt động kinh tế trên biển, môi trường biển; phát hiện sớm các hành vi vi phạm. Thu thập, phân tích dữ liệu lớn (Big Data và IoT) từ các cảm biến trên biển để đưa ra quyết định kịp thời. Nâng cấp hệ thống chỉ huy, thông tin liên lạc và cảnh báo sớm để quản lý lực lượng và ứng phó nhanh chóng các tình huống trên biển.

Bên cạnh đó, tăng cường hợp tác quốc tế trong bảo đảm an ninh, chủ quyền trên không gian mạng, như: Tham gia các công ước, diễn đàn về an ninh mạng; chống lại các mối đe dọa an ninh mạng trên biển. Xây dựng hạ tầng số, phát triển năng lực tự chủ và công nghệ thương hiệu Việt Nam để tự bảo mật những thông tin quan trọng liên quan đến biển, đảo. Phát triển nguồn nhân lực thông qua đầu tư đào tạo đội ngũ chuyên gia công nghệ số nhưng am hiểu về biển, đảo. Đầu tư phát triển hạ tầng số và kỹ thuật số chất lượng cao, có chiều sâu; định hướng chiến lược rõ ràng để tăng tính thuyết phục.

Ứng dụng công nghệ số hiệu quả và phát triển được đội ngũ cán bộ địa phương làm việc chuyên nghiệp sẽ tạo ra một “thế giới phẳng” về thông tin, rút ngắn khoảng cách địa lý; hóa giải các rào cản về quy mô không gian vùng biển và giải quyết hợp lý một khối lượng lớn công việc đan xen, phức tạp. Đồng thời, duy trì được khả năng phối hợp nhanh giữa các địa phương có biển với các lực lượng chính quy, góp phần bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo của đất nước.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Chu Hồi