Tăng tốc hoàn thiện khung pháp lý, không để Luật dân số 'chậm nhịp'

Luật Dân số: Tạo nền tảng pháp lý nâng cao chất lượng dân số Việt Nam. Ảnh: P.T

Bước đi chiến lược vì tương lai giống nòi

Trong những năm qua, công tác dân số đã đạt nhiều thành tựu quan trọng, góp phần to lớn vào sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội, nâng cao đời sống nhân dân. Tuy nhiên, thực tiễn cũng đặt ra không ít thách thức như mức sinh giảm sâu ở nhiều địa phương, già hóa dân số diễn ra nhanh, mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn ở mức cao, chất lượng dân số chưa đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Những thách thức đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển trọng tâm từ kiểm soát quy mô sang nâng cao chất lượng và cơ cấu dân số hợp lý, coi con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển.

Một điểm mới quan trọng của Luật Dân số là tiếp cận công tác dân số một cách toàn diện, bao gồm các yếu tố về quy mô, cơ cấu, phân bố và chất lượng dân số, gắn chặt với chiến lược phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng và an ninh. Luật cũng khuyến khích tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn; đẩy mạnh sàng lọc trước sinh và sơ sinh nhằm nâng cao chất lượng giống nòi và chất lượng dân số ngay từ giai đoạn đầu đời.

Bên cạnh đó, Luật Dân số chú trọng bảo vệ quyền và lợi ích của phụ nữ, trẻ em gái thông qua các quy định nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi, thúc đẩy bình đẳng giới và thay đổi nhận thức xã hội về giá trị của phụ nữ. Đồng thời, các chính sách thích ứng với già hóa dân số cũng được đặt ra, hướng tới chăm sóc sức khỏe, bảo đảm an sinh và phát huy vai trò của người cao tuổi trong gia đình và xã hội.

Do đó, thực hiện Quyết định số 153/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Kế hoạch triển khai thi hành Luật Dân số, Bộ Y tế đã xây dựng kế hoạch ban hành hai Thông tư quan trọng: Thông tư ban hành danh mục các bệnh di truyền liên quan đến giới tính phục vụ chẩn đoán, điều trị trước sinh và sơ sinh; Thông tư ban hành danh mục bệnh bẩm sinh cần sàng lọc, chẩn đoán, điều trị trước sinh và sơ sinh. Đây là những văn bản mang tính kỹ thuật chuyên môn cao, song có ý nghĩa xã hội sâu rộng, tác động trực tiếp đến quyền lợi của hàng triệu gia đình.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh yêu cầu xây dựng Thông tư phải bảo đảm tính khoa học, chặt chẽ, rõ ràng và khả thi cao. Theo Thứ trưởng, việc ban hành các Thông tư không chỉ nhằm quy định chi tiết danh mục bệnh cần sàng lọc, mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ sở y tế triển khai tư vấn, khám sàng lọc, chẩn đoán, điều trị thống nhất trên phạm vi toàn quốc.

Đáng chú ý, Thứ trưởng giao Cục Quản lý Khám, chữa bệnh bám sát quy định của pháp luật hiện hành, rà soát chặt chẽ mã bệnh, tên bệnh; phối hợp với Vụ Bảo hiểm Y tế cập nhật danh mục vào phạm vi thanh toán bảo hiểm y tế. Đây là điểm then chốt nhằm bảo đảm người dân được tiếp cận dịch vụ sàng lọc với chi phí hợp lý, không để chính sách nhân văn bị cản trở bởi rào cản tài chính.

Nâng cao chất lượng dân số từ gốc rễ

Song song với xây dựng hai Thông tư, Bộ Y tế đang tích cực xây dựng trình Chính phủ ban hành Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Dân số. Dự thảo Nghị định gồm 7 chương, 39 điều, bao quát toàn diện các nội dung từ điều chỉnh quy mô, cơ cấu dân số; thích ứng với già hóa dân số; nâng cao chất lượng dân số; đến trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong công tác dân số.

Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên nêu rõ, việc ban hành Luật Dân số không chỉ thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng mà còn tạo hành lang pháp lý thống nhất, đồng bộ cho công tác dân số trong bối cảnh Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức lớn về cơ cấu, quy mô và chất lượng dân số.

Một trong những điểm nổi bật của Luật Dân số là hệ thống chính sách được xây dựng theo hướng toàn diện, bao quát đầy đủ các nội dung từ truyền thông, giáo dục, vận động về dân số; điều chỉnh quy mô dân số; cơ cấu dân số; thích ứng với già hóa dân số; đến nâng cao chất lượng dân số và bảo đảm các điều kiện thực hiện công tác dân số.

Do đó, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên yêu cầu: Trách nhiệm của Tổ soạn thảo Nghị định phải đặt ra những hướng dẫn cụ thể, chi tiết, toàn diện Luật Dân số cho các địa phương, đơn vị, tổ chức, cá nhân thực thi hiệu quả và đạt kết quả bền vững cho công tác dân số.

Luật Dân số có hiệu lực từ ngày 1-7-2026. Thời gian chuẩn bị không dài, trong khi yêu cầu đặt ra rất cao. Bộ Y tế xác định rõ trách nhiệm phải hoàn thiện hệ thống Nghị định, Thông tư trước thời điểm Luật có hiệu lực, bảo đảm sự thống nhất trong tổ chức thực hiện trên phạm vi cả nước.

Trong bối cảnh Việt Nam đã vượt mốc 100 triệu dân, dân số không chỉ là con số thống kê mà là nguồn lực chiến lược. Muốn biến lợi thế quy mô thành sức mạnh nội sinh, phải bắt đầu từ chất lượng từng con người, từ chăm sóc sức khỏe ngay từ khi còn trong bụng mẹ đến suốt vòng đời.

Dân số là gốc của phát triển. Hoàn thiện hành lang pháp lý để Luật đi vào cuộc sống chính là bước đi chiến lược nhằm bảo đảm mỗi người dân Việt Nam được chăm sóc tốt hơn, mỗi gia đình được hỗ trợ thiết thực hơn và mỗi thế hệ tương lai được chuẩn bị vững vàng hơn. Từ đó, tạo nên sức mạnh bền bỉ, lâu dài, góp phần đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới.

Phương Thu