Tăng uy tín học thuật trong đào tạo tiến sĩ

Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) đang lấy ý kiến cho dự thảo quy chế mới về tuyển sinh và đào tạo sau đại học với hàng loạt thay đổi đáng chú ý.

Tiến sĩ chỉ đào tạo chính quy

Một trong những điểm đáng chú ý là định hướng chuyển mạnh từ quản lý quy trình sang quản lý chất lượng đào tạo và chuẩn đầu ra. Thay vì quy định quá chi tiết từng khâu tổ chức, dự thảo trao thêm quyền chủ động cho các trường đại học trong xây dựng chương trình, kế hoạch học tập và phương thức đào tạo.

Bộ GD-ĐT dự kiến đào tạo trình độ tiến sĩ chỉ thực hiện theo hình thức chính quy nhằm tăng môi trường học thuật và bảo đảm chất lượng nghiên cứu. Dự thảo cũng siết yêu cầu về năng lực học thuật, nghiên cứu khoa học đối với giảng viên hướng dẫn và nghiên cứu sinh. Đồng thời bổ sung quy định về giảng viên hướng dẫn đồng cơ hữu và giảng viên hướng dẫn là người nước ngoài.

Đáng chú ý, dự thảo lần đầu đề xuất cơ chế miễn phản biện độc lập đối với nghiên cứu sinh có kết quả nghiên cứu xuất sắc đạt chuẩn quốc tế cao. Theo đề xuất, nghiên cứu sinh phải có ít nhất 3 bài báo WoS/Scopus liên quan trực tiếp đến luận án, trong đó có tối thiểu 2 bài thuộc nhóm Q1 mới được xem xét miễn phản biện độc lập.

Người học phải hoàn thành chương trình trong khoảng thời gian tối thiểu bằng hai phần ba và tối đa không vượt quá 2,5 lần thời gian đào tạo chuẩn. Nếu quá thời hạn tối đa mà chưa hoàn thành chương trình, học viên sẽ phải xét lại điều kiện đầu vào theo quy định của cơ sở đào tạo.

PGS-TS Bùi Hoài Thắng, Trưởng Phòng Đào tạo Trường ĐH Bách khoa - ĐHQG TP HCM, đánh giá dự thảo thông tư mới về tuyển sinh và đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ cho thấy tư duy tinh gọn trong xây dựng quy định, đồng thời kế thừa và thống nhất các nội dung còn trùng lặp trong đào tạo sau đại học.

Các tân tiến sĩ của Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQG TP HCM trong lễ nhận bằng tốt nghiệp. (Ảnh do nhà trường cung cấp)

PGS-TS Bùi Hoài Thắng đánh giá dự thảo được xây dựng theo hướng rõ ràng, dễ áp dụng và quy định cụ thể trách nhiệm của các bên liên quan; dự thảo giảm tối đa các thủ tục hành chính.

Theo ông Thắng, một trong những điểm đáng chú ý là dự thảo được xây dựng phù hợp với Luật Giáo dục đại học 2025. Trong công tác tuyển sinh, dự thảo trao quyền tự chủ lớn hơn cho các cơ sở đào tạo trong việc xác định phương thức tuyển sinh, trên nguyên tắc bảo đảm chất lượng đào tạo, công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Về thời gian đào tạo, dự thảo quy định thời gian tối đa được kéo dài lên 2,5 lần so với thời gian chuẩn, thay vì mức 2 lần như quy định hiện hành. Việc đánh giá và tính điểm học phần cũng được thống nhất với hệ thống đánh giá trong giáo dục đại học, bảo đảm tính nhất quán giữa các bậc đào tạo.

Ngoài ra, dự thảo còn tiếp cận theo các chuẩn mực quốc tế, như cơ chế miễn phản biện độc lập đối với người học có thành tích nghiên cứu xuất sắc. Dự thảo cũng nhấn mạnh yêu cầu về liêm chính học thuật, đặc biệt trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) được ứng dụng ngày càng phổ biến.

Chú trọng nghiên cứu thực chất, hậu kiểm

TS Quách Thanh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ Kỹ thuật TP HCM, cho rằng dự thảo thông tư tuyển sinh và đào tạo sau đại học có nhiều điểm tiến bộ, đặc biệt ở các quy định liên quan đến điều kiện duy trì ngành đào tạo và nâng cao chất lượng học thuật.

Theo TS Hải, điểm đáng chú ý nhất của dự thảo là lần đầu đề xuất cơ chế miễn phản biện độc lập đối với nghiên cứu sinh có thành tích nghiên cứu xuất sắc.

TS Hải nhận định quy định này phù hợp với thông lệ quốc tế, bởi nghiên cứu sinh đã công bố bài báo theo yêu cầu học thuật. Theo ông, việc nâng chuẩn công bố quốc tế như dự thảo đề xuất sẽ góp phần gia tăng uy tín học thuật.

Tuy nhiên, quy định này sẽ là thách thức đối với lĩnh vực khoa học xã hội do việc công bố bài báo trên các tạp chí Q1, Q2 khó hơn.

TS Quách Thanh Hải cũng đánh giá cao 2 nội dung mới khác trong dự thảo, gồm liên kết đào tạo sau đại học và cơ chế học trước chương trình thạc sĩ, tiến sĩ. Theo ông Hải, việc cho phép các cơ sở giáo dục đại học liên kết đào tạo sau đại học sẽ tạo nhiều thuận lợi cho người học, đặc biệt là nghiên cứu sinh không phải di chuyển xa để học tập như trước đây khi phần lớn phải theo học tại cơ sở chính.

Bên cạnh đó, cơ chế liên kết còn giúp các trường dùng chung nguồn lực về đội ngũ giảng viên và cơ sở vật chất, đồng thời tạo cơ hội cho các trường tham gia liên kết phát triển đội ngũ giảng viên có trình độ tiến sĩ.

Về cơ chế học trước, dự thảo cho phép sinh viên tốt nghiệp xuất sắc được học trước tối đa 40% chương trình đào tạo thạc sĩ và 25% chương trình đào tạo tiến sĩ. Theo TS Hải, đây là quy định tiến bộ, góp phần tạo điều kiện cho người học có năng lực nổi trội rút ngắn thời gian đào tạo và sớm tham gia nghiên cứu chuyên sâu.

Một giảng viên của ĐH Bách khoa Hà Nội đánh giá những thay đổi trong dự thảo quy chế thể hiện xu hướng nâng chất lượng đào tạo tiến sĩ theo chuẩn quốc tế, khuyến khích nghiên cứu sinh tập trung vào công bố khoa học có giá trị. Điều này cũng đồng nghĩa với việc cả nghiên cứu sinh lẫn cơ sở đào tạo đều bị áp lực lớn, nhất là trong bối cảnh số lượng công bố quốc tế chất lượng cao tại Việt Nam còn hạn chế.

Việc gắn đào tạo sau đại học với nghiên cứu khoa học thực chất cũng đòi hỏi các trường phải đầu tư mạnh hơn về phòng thí nghiệm, quỹ nghiên cứu và đội ngũ giảng viên có năng lực học thuật cao.

Tuy nhiên, một số chuyên gia cho rằng yêu cầu 2 bài Q1 rất cao và chỉ phù hợp với khoa học tự nhiên, công nghệ, y dược… Còn đối với các ngành xã hội, nhân văn, nghệ thuật, nên xem xét điều chỉnh, ví dụ cho phép kết hợp bài Q1/Q2 với sách chuyên ngành xuất bản bởi nhà xuất bản uy tín quốc tế hoặc các chỉ số thay thế như Scopus CiteScore cao.... Điều này bảo đảm tính công bằng và khả thi.

Ngoài ra, cần bổ sung cơ chế giám sát và phòng ngừa rủi ro, Bộ GD-ĐT phải quy định rõ trách nhiệm kiểm tra tính xác thực, đạo đức nghiên cứu trước khi miễn phản biện. Chẳng hạn nếu bài báo có vấn đề và bị rút, phải có quy trình xử lý hậu kiểm nghiêm ngặt, thậm chí thu hồi bằng cấp trong trường hợp vi phạm.