Tạo nền tảng tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ

Đại biểu Trần Văn Khải phát biểu thảo luận. Ảnh: VPQH

Nhận diện thách thức mới trong phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo

Tham gia ý kiến vào Kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030, tại Phiên thảo luận chiều 20/4, đại biểu Trần Văn Khải (Đoàn Ninh Bình) chỉ rõ, giai đoạn 2026-2030 đất nước ta đặt ra yêu cầu phát triển mới, đó là phải tăng tốc để phấn đấu tăng trưởng “hai con số”, nâng sức chống chịu trước bất định toàn cầu.

Để đạt mục tiêu đó, trong bối cảnh rủi ro thương mại, địa chính trị khó dự báo, bài toán cốt lõi là đầu tư công phải nhanh hơn, “thông minh hơn”, ưu tiên hạ tầng số, hạ tầng năng lượng, hạ tầng đổi mới sáng tạo.

Với quan điểm đó, bên cạnh những điểm nghẽn truyền thống trong đầu tư công như thủ tục đầu tư hay giải phóng mặt bằng, điều chỉnh dự án, kỷ luật giải ngân, đặt kế hoạch đầu tư công trung hạn trong trục Nghị quyết số 57 -NQ/TW, đại biểu Trần Văn Khải chỉ ra những thách thức mới chưa được nhận diện đầy đủ.

Đó là, rủi ro lạc hậu công nghệ và lãng phí dự án số khi vòng đời công nghệ ngắn nhưng quy trình đầu tư dài, làm mất lợi thế. Cùng với đó là khoảng trống thể chế cho đầu tư tài sản vô hình (dữ liệu, phần mềm lõi, thuật toán, sở hữu trí tuệ) như thiếu cơ chế đặt hàng, khoán chi, mua sắm theo kết quả, khiến chuyển đổi số bị “kéo lùi”, khó tạo năng suất.

Đồng thời, rủi ro an ninh mạng và chủ quyền dữ liệu có thể làm gián đoạn dịch vụ công và hoạt động sản xuất kinh doanh. Việc thiếu nhân lực chất lượng cao và năng lực quản trị dự án số/khoa học, công nghệ ở cả trung ương và địa phương, nhất là cấp tỉnh, dẫn đến nguy cơ đầu tư tiền mà thiếu người sẽ “đứt gãy” vận hành.

Một thách thức khác là “nút thắt” năng lượng - môi trường của chuyển đổi số. Theo đại biểu, nếu không gắn chặt với an ninh năng lượng và tiêu chuẩn xanh, tăng trưởng số có thể bị kìm bởi hạ tầng điện và áp lực phát thải.

Cùng đề cập vấn đề này, đại biểu Nguyễn Thị Lan (Đoàn TP. Hà Nội), cho rằng khoa học công nghệ và chuyển đổi số là then chốt để nâng cao năng suất, chất lượng nền kinh tế. Tuy nhiên, "điểm nghẽn" lớn nhất hiện nay là thiếu lực lượng nhân lực có khả năng tạo ra đột phá thực chất.

Những thiếu hụt cụ thể là: thiếu chuyên gia làm chủ công nghệ lõi; thiếu các nhà khoa học có khả năng dẫn dắt; thiếu nhân lực để khai thác hiệu quả dữ liệu; đặc biệt là thiếu đội ngũ có thể đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường.

Sự thiếu hụt này dẫn đến hệ quả là kết nối giữa cơ quan quản lý, viện trường và doanh nghiệp còn lỏng lẻo do thiếu đội ngũ điều phối, dẫn dắt hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Rút ngắn chu kỳ đầu tư, giảm rủi ro lạc hậu

Để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026-2030, các đại biểu đã đưa ra những kiến nghị cụ thể nhằm thúc đẩy khoa học công nghệ, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo đóng góp vào tăng trưởng.

Đại biểu Nguyễn Thị Lan phát biểu thảo luận. Ảnh: VPQH

Theo đại biểu Trần Văn Khải, để vượt qua các thách thức, cần xây dựng mô hình quản trị dự án mới theo hướng thông minh và hiệu quả như: tập trung vào nền tảng dùng chung, tránh đầu tư trùng lặp và yêu cầu dữ liệu phải "đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất"; triển khai theo mô-đun và tiêu chuẩn mở, nghiệm thu dựa trên chỉ số đầu ra thực tế và áp dụng mua sắm theo kết quả để rút ngắn chu kỳ đầu tư, giảm rủi ro lạc hậu.

Đồng thời, hoàn thiện khung pháp lý cho "Sandbox" theo hướng cho phép thử nghiệm có kiểm soát đối với các nhiệm vụ khoa học công nghệ, dữ liệu và nền tảng số; có cơ chế bảo vệ cán bộ dám đổi mới vì lợi ích chung.

Ngoài ra, gắn trách nhiệm và thẩm định xanh, coi an ninh mạng là cấu phần bắt buộc ngay từ khâu thiết kế dự án và bắt buộc thẩm định nhu cầu điện và hiệu suất năng lượng cho các dự án số quy mô lớn.

Đại biểu Nguyễn Thị Lan thì cho rằng, cần thay đổi cách tiếp cận đào tạo, không đào tạo đại trà mà tập trung xây dựng lực lượng nòng cốt làm chủ công nghệ lõi.

Đại biểu kiến nghị cần cụ thể hóa nội dung phát triển nhân lực cho các lĩnh vực lợi thế như nông nghiệp, môi trường, công nghệ sinh học và kinh tế xanh; sớm triển khai các chương trình đào tạo nhân lực nòng cốt cấp quốc gia gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và địa phương; rà soát, cập nhật danh mục công nghệ chiến lược để tập trung nguồn lực triển khai thực chất.

Trong khi đó, đại biểu Tô Ái Vang (Đoàn TP. Cần Thơ) đề xuất cho phép địa phương thực hiện các chính sách ưu đãi của Trung tâm Khởi nghiệp đổi mới, sáng tạo quốc gia để triển khai thực hiện Trung tâm Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, đổi mới sáng tạo của địa phương, nhằm thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, góp phần đắc lực cho tăng trưởng kinh tế dựa trên khoa học công nghệ.

Đại biểu Nguyễn Đại Thắng (Đoàn Hưng Yên) đề nghị cần tiếp tục chuyển đổi mạnh mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, đặt năng suất, đổi mới sáng tạo và khoa học công nghệ làm động lực trung tâm.

Chính phủ cần đầu tư cho nghiên cứu và phát triển ít nhất 1,5% GDP, khuyến khích doanh nghiệp trích quỹ khoa học công nghệ, miễn thuế cho hoạt động nghiên cứu ứng dụng. Cùng với đó, cần có quỹ hỗ trợ đổi mới sáng tạo quốc gia để hỗ trợ cho doanh nghiệp công nghệ, công nghiệp hỗ trợ và chuyển đổi số.