Tập quán giã gạo chày tay của người S'tiêng, M'nông được ghi danh di sản quốc gia

Tập quán giã gạo chày tay của người S’tiêng, M’nông được nghệ sĩ Nhà hát Nghệ thuật Đồng Nai tái hiện, biểu diễn qua nhạc phẩm Tiếng chày trên sóc Bom Bo, phục vụ nhân dân.

Từ công việc lao động phục vụ đời sống hằng ngày, tập quán giã gạo chày tay của người S’tiêng, người M’nông đã trở thành biểu tượng của sự cần cù, đoàn kết cộng đồng và là niềm tự hào của nhân dân miền Đông Nam Bộ.

Niềm tự hào của đồng bào S’tiêng, M’nông

Giã gạo chày tay của người S’tiêng, M’nông là tập quán đã được hình thành từ lâu đời, có tính truyền thống độc đáo, được lưu truyền qua các thế hệ bằng hình thức lao động sản xuất trực tiếp trong mỗi gia đình và lan tỏa trong cộng đồng. Tập quán này phản ánh lịch sử, văn hóa và xã hội liên quan đến người S’tiêng và người M’nông trên địa bàn tỉnh Bình Phước trước đây (nay là thành phố Đồng Nai).

Già làng Điểu Đố (106 tuổi, sóc Bù Môn, xã Bù Đăng) cho hay: Tập quán giã gạo chày tay được phân bố trên tất cả địa bàn cư trú của người S’tiêng, M’nông ở cả 11 huyện, thị xã và thành phố thuộc tỉnh Bình Phước trước đây. Trong đó, di sản tập quán giã gạo của người S’tiêng tập trung đông nhất ở các địa phương như: Bù Đăng, Bù Gia Mập, Tân Quan, Tân Hưng, Tân Khai, Minh Đức, Phú Riềng và Lộc Ninh. Còn tập quán giã gạo chày tay của người M’nông phân bố chủ yếu ở Bù Đăng và Bù Gia Mập.

Tuy nhiên, theo kết quả kiểm kê của ngành văn hóa cho thấy, hơn 20 năm trở lại đây, hầu hết cộng đồng người S’tiêng, M’nông đã không còn duy trì tập quán giã gạo chày tay. Hiện nay, chỉ còn các địa phương thuộc huyện Bù Đăng trước đây (Phước Sơn, Bù Đăng, Bom Bo, Nghĩa Trung, Thọ Sơn, Đăk Nhau) còn duy trì di sản văn hóa này.

“Hoạt động giã gạo chày tay còn được phản ánh trong các sinh hoạt văn hóa truyền thống lâu đời của cộng đồng người S’tiêng, M’nông thông qua các hoạt động lễ hội truyền thống như: mừng lúa mới, kết bạn cộng đồng, cầu mưa, cầu mùa... Đặc biệt, Lễ hội Mừng lúa mới vì gắn liền với đời sống và hoạt động lao động sản xuất trồng lúa qua bao thế hệ của cộng đồng người S’tiêng, M’nông” - già Điểu Đố cho biết.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, di sản tập quán giã gạo chày tay của người S’tiêng, M’nông ở Đồng Nai còn gắn với các cuộc đấu tranh cách mạng của dân tộc ta, đặc biệt là trong kháng chiến chống đế quốc Mỹ. Đồng bào S’tiêng, M’nông đã không ngại hy sinh, gian khổ đóng góp sức người, sức của cho cách mạng. Trong mỗi bon, sóc, mỗi gia đình người S’tiêng, M’nông ra sức lao động sản xuất, góp gạo nuôi quân, đóng góp cho cách mạng đến ngày toàn thắng và phong trào “giã gạo nuôi quân” cũng xuất hiện từ đây, nổi bật nhất là ở sóc Bom Bo, xã Bom Bo.

Với tinh thần yêu nước, tin theo cách mạng, đồng bào S’tiêng, M’nông còn nổi lên phong trào phá ấp chiến lược, vượt rừng núi về lại bon, sóc cũ để canh tác, lấy gạo nuôi quân. Trong chiến dịch Phước Long - Đồng Xoài năm 1965, với tinh thần quyết tâm thực hiện phong trào “giã gạo nuôi quân” với khẩu hiệu “toàn sóc Bom Bo giã gạo nuôi quân”, trong vòng 3 ngày đêm, người S’tiêng ở sóc Bom Bo đã giã được 5 tấn gạo tập kết về Căn cứ Nửa Lon tiếp ứng nguồn lương thực cho bộ đội phục vụ chiến dịch.

Lan tỏa giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

PGS.TS Huỳnh Văn Tới, Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian Việt Nam thành phố Đồng Nai cho biết: Nhịp chày giã gạo của người S’tiêng, M’nông vang vọng núi rừng trong ánh lửa bập bùng đã thể hiện tinh thần rắn rỏi, nhịp sống mạnh mẽ, tình đoàn kết quân - dân chiến đấu bảo vệ quê hương. Nhịp chày giã gạo đã trở thành nguồn cảm hứng cho cố nhạc sĩ Xuân Hồng sáng tác bài hát Tiếng chày trên sóc Bom Bo. Đến hôm nay, không khí rạo rực, tinh thần quyết tâm của người S’tiêng, M’nông vẫn còn nguyên giá trị.

Theo già làng Điểu Ho, xã Tân Hưng, đồng bào S’tiêng, M’nông rất phấn khởi khi tập quán giã gạo chày tay được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là cơ sở để địa phương và cộng đồng người S’tiêng, M’nông tiếp tục gìn giữ, thực hành lễ hội, truyền dạy cho thế hệ trẻ, góp phần khẳng định và lan tỏa bản sắc văn hóa đặc trưng của vùng đất Đồng Nai.

Nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản, Giám đốc Bảo tàng Đồng Nai Nguyễn Ngọc Yến nhấn mạnh: Trong thời gian tới, đơn vị tiếp tục quan tâm, tổ chức các hoạt động trình diễn di sản, trưng bày, triển lãm, tuyên truyền, giới thiệu trên các phương tiện truyền thông, các nền tảng số. Bên cạnh đó, đơn vị đẩy mạnh công tác kiểm kê, số hóa dữ liệu về di sản; phối hợp với các đơn vị, địa phương xây dựng các chương trình kết nối di sản gắn với phát triển du lịch bền vững. Qua đó lan tỏa giá trị di sản phi vật thể quốc gia trong cộng đồng, góp phần giáo dục truyền thống, nâng cao đời sống tinh thần cho nhân dân.