Tây Ban Nha đối mặt sức ép sau thảm kịch đường sắt cao tốc

Vụ va chạm giữa hai đoàn tàu cao tốc sáng 28-10 tại tỉnh Toledo, phía nam thủ đô Madrid, khiến ít nhất 68 người thiệt mạng và hàng chục người bị thương, trở thành thảm họa đường sắt nghiêm trọng nhất châu Âu kể từ năm 2013.

Chín tháng trước, một vụ tai nạn trên cùng tuyến đường sắt đã cướp đi sinh mạng của 46 người. Cả hai vụ đều liên quan đến các đoàn tàu của Renfe, doanh nghiệp đường sắt nhà nước Tây Ban Nha, và Iryo, hãng vận tải tư nhân do Italy kiểm soát.

Lực lượng cứu hộ tại hiện trường vụ tai nạn. Ảnh: Reuters

Hai thảm kịch liên tiếp gây chấn động một quốc gia vốn tự hào về hệ thống đường sắt cao tốc dài khoảng 4.000km, chỉ đứng sau Trung Quốc.

Trong nhiều năm, mạng lưới này được xem là thành tựu nổi bật về hiện đại hóa giao thông, góp phần kết nối các trung tâm kinh tế và tạo ra lựa chọn thay thế cho vận tải hàng không.

Tuy nhiên, những vụ tai nạn gần đây đang khiến dư luận đặt lại vấn đề về khả năng duy trì an toàn khi hệ thống ngày càng mở rộng.

Điều đáng lo ngại trong vụ tai nạn mới nhất là thảm kịch xảy ra sau khi hệ thống bảo vệ tự động đã phát hiện bất thường và dừng các đoàn tàu.

Theo Bộ trưởng Giao thông Tây Ban Nha Óscar Puente, sự cố liên lạc máy tính khiến hệ thống điều khiển an toàn LZB ngừng hoạt động trên đoạn đường dài khoảng 63 km, buộc nhiều đoàn tàu phải dừng lại.

Trung tâm điều hành sau đó cho phép tàu Renfe tiếp tục hành trình dù tín hiệu đỏ vẫn còn hiệu lực. Khoảng 17 phút sau, đoàn tàu đâm vào phía sau tàu Iryo đang đứng yên trên cùng đường ray.

Ông Puente thừa nhận đây là quyết định sai lầm được đưa ra trong những tình huống khó giải thích.

Đáng chú ý, một đoàn tàu khác cũng nhận được chỉ thị tiếp tục di chuyển, nhưng lái tàu đã phản hồi rằng phải áp dụng chế độ vận hành theo tầm nhìn, với tốc độ hạn chế để bảo đảm an toàn. Trung tâm điều hành sau đó đã chấp nhận phương án này.

Chi tiết trên cho thấy ngay trong cùng tình huống sự cố, đã tồn tại phương án xử lý thận trọng hơn, thay vì cho phép tàu tiếp tục chạy bình thường khi tín hiệu cảnh báo chưa được giải quyết.

Theo quy trình an toàn được truyền thông Tây Ban Nha dẫn lại, trong tình huống hệ thống điều khiển gặp sự cố, đoàn tàu phải vận hành thận trọng với tốc độ không quá 40 km/h. Việc tàu Renfe được phép tiếp tục hành trình mà không áp dụng hạn chế tốc độ đang trở thành một trong những vấn đề cần làm rõ.

Khoảng thời gian 17 phút từ khi đoàn tàu được phép di chuyển đến lúc xảy ra va chạm cũng đặt ra những nghi vấn về khả năng giám sát và điều phối tại trung tâm điều hành.

Cuộc điều tra cần xác định những thông tin mà nhân viên kiểm soát đã tiếp nhận, cách thức xác minh vị trí các đoàn tàu và lý do tín hiệu cảnh báo không dẫn đến việc ngăn chặn hành trình nguy hiểm.

Dù trách nhiệm cụ thể chưa được kết luận, những diễn biến ban đầu cho thấy công nghệ tự động không thể bảo đảm an toàn nếu quy trình xử lý sự cố và quyết định của con người không tuân thủ các yêu cầu kiểm soát cần thiết.

Đây là vấn đề đáng quan tâm đối với một hệ thống vận tải mà chỉ một sai sót trong điều hành cũng có thể gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.

Bên cạnh những câu hỏi về vận hành, hai vụ tai nạn còn làm gia tăng tranh luận về chất lượng hạ tầng và nguồn lực bảo trì đường sắt Tây Ban Nha.

Kể từ khi thị trường đường sắt cao tốc được tự do hóa vào năm 2021, sự tham gia của các doanh nghiệp cạnh tranh với Renfe đã thúc đẩy hoạt động khai thác, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác quản lý và bảo dưỡng mạng lưới.

Theo số liệu của Ủy ban châu Âu, giai đoạn 2018-2022, Tây Ban Nha đầu tư trung bình khoảng 1,5 tỷ euro mỗi năm cho đường sắt cao tốc, nhiều hơn bất kỳ quốc gia châu Âu nào khác.

Tuy nhiên, chỉ khoảng 16% nguồn vốn được dành cho bảo trì, thay thế và nâng cấp, trong khi phần lớn tập trung vào xây dựng mới. Cơ cấu đầu tư này đang bị giới chỉ trích đặt câu hỏi khi mạng lưới ngày càng mở rộng và tần suất khai thác gia tăng.

Vụ tai nạn hồi tháng 1 càng khiến những lo ngại về bảo trì trở nên đáng chú ý.

Báo cáo sơ bộ của lực lượng Vệ binh Dân sự Tây Ban Nha từng xác định khiếm khuyết ở đường ray hoặc mối hàn là một trong những giả thuyết chính, nhưng đến nay nguyên nhân cuối cùng vẫn chưa được xác nhận.

Thủ tướng Pedro Sánchez nhấn mạnh hai vụ tai nạn có thể không liên quan về nguyên nhân, do đó chưa có cơ sở quy kết những thiếu sót trong bảo trì là nguyên nhân dẫn đến vụ va chạm ngày 28-10.

Sức ép đối với chính phủ Tây Ban Nha đang gia tăng khi cuộc tổng tuyển cử dự kiến diễn ra ngày 29-11.

Thủ tướng Pedro Sánchez cam kết điều tra đầy đủ và xử lý nghiêm nếu phát hiện sai sót trong hệ thống an toàn hoặc hành vi tắc trách. Ông thừa nhận việc một quốc gia như Tây Ban Nha phải chứng kiến hai thảm kịch đường sắt cao tốc trong cùng một năm là điều không thể chấp nhận.

Trong khi đó, lãnh đạo đảng Nhân dân đối lập Alberto Núñez Feijóo yêu cầu tiến hành điều tra ngay lập tức và đánh giá độc lập toàn bộ mạng lưới đường sắt. Những tranh luận về trách nhiệm quản lý, phân bổ đầu tư và chất lượng vận hành vì thế khó có thể khép lại sau ba ngày quốc tang.

Tây Ban Nha từng được đánh giá là một trong những quốc gia có thành tích an toàn đường sắt tốt tại Liên minh châu Âu.

Theo số liệu của Eurostat, năm 2023, nước này ghi nhận chưa đến một trường hợp tử vong do tai nạn đường sắt trên một triệu dân, thuộc nhóm thấp nhất của EU.

Tuy nhiên, hai thảm kịch liên tiếp cho thấy thành tích trong quá khứ không thể thay thế yêu cầu thường xuyên đánh giá rủi ro và kiểm soát chất lượng vận hành.