Bầu cử Israel: Bài toán thành lập chính phủ mới và vai trò của các đảng Arab

Biển quảng cáo tranh cử giữa Thủ tướng đương nhiệm Benjamin Netanyahu, lãnh đạo đảng Likud và cựu Tổng tham mưu trưởng quân đội Gadi Eisenkot của đảng Yashar.

Theo kết quả kiểm phiếu sơ bộ được cập nhật rạng sáng 29/10 (với hơn 90% số phiếu đã được kiểm), khối ủng hộ Thủ tướng Benjamin Netanyahu dự kiến giành 53 ghế, khối đối lập theo đường lối thay đổi chính quyền do Eisenkot đứng đầu dự kiến giành 48 ghế, trong khi 2 đảng do người Arab lãnh đạo là Liên danh Chung (Joint List) và Ra’am có thể giành tổng cộng 19 ghế.

So với cuộc bầu cử năm 2022, khi các đảng trong liên minh cầm quyền của ông Netanyahu giành tổng cộng 64 ghế, kết quả lần này cho thấy vị thế của liên minh cánh hữu đã suy giảm đáng kể. Tuy nhiên, sự suy giảm này chưa đồng nghĩa với việc ông Netanyahu chắc chắn mất quyền lực. Khối của ông vẫn là lực lượng lớn nhất có khả năng tập hợp các đối tác cánh hữu và tôn giáo, trong khi phe đối lập chưa có đủ số ghế để tự thành lập chính phủ nếu không nhận được sự ủng hộ từ các đảng Arab.

Quốc hội Israel có 120 ghế, do đó một chính phủ cần sự ủng hộ của ít nhất 61 nghị sĩ để hình thành đa số ổn định. Nếu cộng 48 ghế của khối ông Eisenkot với 19 ghế của các đảng Arab, tổng số đạt 67 ghế, cao hơn ngưỡng đa số. Đây là cơ sở để phe đối lập xem xét phương án thành lập chính phủ thay đổi với sự tham gia hoặc ủng hộ của các đảng Arập.

Khả năng hợp tác giữa khối Eisenkot và các đảng Arab là một trong những phương án đáng chú ý sau bầu cử. Hai bên có lợi ích trước mắt tương đồng: phe đối lập muốn chấm dứt thời gian cầm quyền kéo dài của Thủ tướng Benjamin Netanyahu, trong khi các đảng Arập muốn gia tăng ảnh hưởng tại Quốc hội, hạn chế những chính sách "bất công và phân biệt" và cải thiện vị thế của cộng đồng Arập tại Israel.

Đối với ông Eisenkot và các đồng minh, sự ủng hộ của các đảng Arab có thể giúp tháo gỡ trở ngại về số ghế để thành lập chính phủ mới. Ngược lại, việc giành được số ghế đáng kể tạo cơ hội để các đảng Arab chuyển từ vị thế thường bị gạt ra ngoài các thỏa thuận thành lập chính phủ sang vai trò có ảnh hưởng trực tiếp hơn đối với tiến trình lựa chọn thủ tướng và hoạch định chính sách.

Về hình thức, các bên có thể hợp tác theo 3 phương án: các đảng Arab tham gia trực tiếp chính phủ; ủng hộ chính phủ từ bên ngoài mà không nắm các vị trí bộ trưởng; hoặc đạt thỏa thuận theo từng vấn đề để giúp phe đối lập vượt qua những cuộc bỏ phiếu quan trọng tại Quốc hội. Trong bối cảnh hiện nay, phương án ủng hộ từ bên ngoài có thể thực tế hơn, do giúp các bên hạn chế bất đồng về chính trị, an ninh và quan điểm đối với bản sắc quốc gia Israel.

Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất vẫn là sự khác biệt về lập trường chính trị. Ông Eisenkot và phần lớn đồng minh đã cam kết thay thế ông Netanyahu, nhưng nhiều đảng trong khối thay đổi vẫn phản đối hợp tác với các đảng Arab. Bên cạnh đó, những khác biệt về chiến sự, chính sách đối với người Palestine, an ninh quốc gia, nghĩa vụ quân sự và phân bổ ngân sách có thể cản trở việc xây dựng chương trình hành động chung. Các đảng Arab cũng có thể đưa ra những điều kiện mà một số đối tác Do Thái khó chấp nhận.

Ngay cả khi đạt được thỏa thuận thành lập chính phủ, khả năng duy trì ổn định vẫn là dấu hỏi lớn. Nếu chính phủ chỉ dựa vào sự ủng hộ từ bên ngoài, việc thông qua ngân sách, chính sách an ninh và các quyết sách quan trọng sẽ phụ thuộc vào lập trường của các đảng Arab trong từng cuộc bỏ phiếu. Những bất đồng về định hướng điều hành cũng có thể khiến liên minh rơi vào tình trạng tranh cãi kéo dài, khó thông qua các quyết sách lớn và cuối cùng đổ vỡ. Vì vậy, khả năng hợp tác giữa hai bên là có cơ sở về mặt chính trị và số ghế, nhưng việc chuyển sự đồng thuận trong mục tiêu thay thế ông Netanyahu thành một liên minh cầm quyền ổn định sẽ rất khó khăn.

Trong ngắn hạn, Israel nhiều khả năng bước vào giai đoạn thương lượng chính trị phức tạp, khi cả ông Netanyahu và ông Eisenkot đều tìm cách chứng minh khả năng tập hợp đa số tại Quốc hội. Sau khi kết quả bầu cử chính thức được xác nhận, Tổng thống Isaac Herzog sẽ tham vấn đại diện các đảng và xem xét ứng cử viên có khả năng thành lập chính phủ cao nhất.

Có thể dự báo ba kịch bản chính:

Kịch bản 1: Khối ủng hộ ông Eisenkot hợp tác với các đảng Arab. Đây là phương án giúp phe đối lập tìm kiếm đủ sự ủng hộ để thành lập chính phủ thay thế ông Netanyahu. Các đảng Arab có thể tham gia trực tiếp hoặc ủng hộ từ bên ngoài trong những cuộc bỏ phiếu quan trọng. Tuy nhiên, những cam kết tranh cử trước đó, sự dè dặt của một bộ phận cử tri Israel và khác biệt về chính sách có thể khiến các bên khó đạt thỏa thuận. Ngay cả khi thành công, chính phủ mới cũng có nguy cơ thiếu ổn định nếu không xây dựng được cơ chế phối hợp rõ ràng.

Kịch bản 2: Thành lập chính phủ đoàn kết. Các đảng từ trung hữu đến cánh hữu có thể vượt qua bất đồng để hình thành một liên minh rộng hơn. Ông Netanyahu có thể tìm cách thu hút một đảng thuộc khối ủng hộ ông Eisenkot tham gia chính phủ; ngược lại, phe đối lập có thể chấp nhận thành lập chính phủ đoàn kết dân tộc với điều kiện loại bỏ một số đảng cực hữu hoặc các đảng Do Thái giáo Chính thống cực đoan phản đối cải cách nghĩa vụ quân sự. Phương án này được Tổng thống Mỹ Donald Trump ủng hộ và có thể dễ được một bộ phận dư luận chấp nhận hơn, nhưng sẽ vấp phải trở ngại từ cam kết tranh cử của phe đối lập về việc thay thế ông Netanyahu và nguy cơ chia rẽ trong nội bộ các đảng.

Kịch bản 3: Tổ chức bầu cử mới. Nếu các bên không đạt được thỏa thuận, Israel có thể phải tiến hành bầu cử lại. Dù tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu đạt khoảng 77,7%, mức cao nhất kể từ năm 1999, không khối nào giành được đa số và bất đồng chính trị vẫn sâu sắc. Kịch bản này có thể kéo dài tình trạng bế tắc, đồng thời tạo điều kiện để ông Netanyahu tiếp tục giữ chức thủ tướng lâm thời trong thời gian thương lượng. Tiền lệ giai đoạn 2019–2022 cho thấy Israel có thể phải trải qua nhiều cuộc bầu cử liên tiếp trước khi hình thành được một liên minh cầm quyền.