Tên lửa phòng không và drone đánh chặn: Cuộc đua công nghệ và bài toán chi phí phòng thủ

Tác chiến phòng không hiện đại không còn chỉ đo lường bằng số lượng mục tiêu bị bắn hạ, mà phụ thuộc vào khả năng duy trì sức chống đỡ trước các đợt tập kích kéo dài mà không cạn kiệt đạn dược hay kiệt quệ tài chính. Việc đặt tên lửa phòng không và drone đánh chặn lên bàn cân cho thấy sự phân hóa rõ rệt về công nghệ, tốc độ phản ứng và bài toán hiệu quả chi phí trên chiến trường hiện đại.

Tên lửa phòng không và drone đánh chặn trong cuộc đua bảo vệ bầu trời hiện đại. Ảnh: BĐ

Tốc độ và phản ứng: Tên lửa nắm ưu thế trước mục tiêu phức tạp

Sự cố hàng hải và không phận gần đây tại khu vực biên giới Romania ngày 24/7 phản ánh áp lực thực tế của bên phòng thủ. Lực lượng phòng không Romania và Không quân Italy đã phải xuất kích hai chiếc Eurofighter Typhoon cùng hai chiếc F-16 chỉ để theo dõi và bắn hạ một máy bay không người lái (UAV) chưa xác định ý đồ. Dù tốn kém, lực lượng chức năng không thể mạo hiểm chờ mục tiêu tiến sâu vào khu vực đông dân cư.

Trong các tình huống khẩn cấp, tên lửa phòng không sở hữu lợi thế vượt trội về vận tốc và tầm bắn. Đạn tên lửa đặt sẵn trên bệ có thể tăng tốc ngay tức thì, đánh chặn hiệu quả các mục tiêu nguy hiểm như tiêm kích, tên lửa hành trình hay tên lửa đạn đạo ở cự ly xa khi thời gian phản ứng chỉ tính bằng giây.

Ngược lại, drone đánh chặn đòi hỏi thời gian cất cánh, lấy độ cao và nhận dữ liệu điều hướng. Mặc dù đủ sức truy đuổi các dòng UAV cánh quạt bay chậm như Shahed, drone đánh chặn bắt đầu bộc lộ hạn chế khi mục tiêu tăng tốc. Việc Nga đưa vào sử dụng phiên bản Shahed trang bị động cơ phản lực đạt tốc độ 500 km/h đã buộc phía Ukraine phát triển các dòng drone đánh chặn tốc độ cao hơn như P1-SUN Jetkiller (370 km/h) hay Bullet (hướng tới 400–500 km/h).

Drone đánh chặn của Ukraine. Ảnh: Militarnyi

Bài toán kinh tế: Drone đánh chặn tối ưu chi phí tiêu hao

Bên cạnh yếu tố kỹ thuật, chênh lệch chi phí là rào cản lớn nhất của tên lửa truyền thống. Một quả đạn tên lửa phòng không hiện đại có giá từ hàng trăm nghìn đến hàng triệu USD, trong khi một drone đánh chặn chỉ tốn khoảng vài nghìn USD. Việc dùng khí tài đắt đỏ để tiêu diệt mục tiêu giá rẻ dễ đẩy bên phòng thủ vào thế bất lợi về mặt kinh tế.

Tuy nhiên, việc khai hỏa tên lửa triệu USD vào UAV không phải lúc nào cũng bất hợp lý nếu mục tiêu cần bảo vệ là các tài sản chiến lược như chiến hạm, nhà máy điện hay sở chỉ huy. Mặc dù vậy, việc lặp lại phương án này trước các đợt tập kích quy mô lớn bằng UAV giá rẻ sẽ nhanh chóng làm cạn kiệt kho dự trữ đạn dược.

Tại chiến trường Ukraine, một quả tên lửa Patriot PAC-3 MSE có giá khoảng 4 triệu USD, trong khi dòng UAV Shahed có giá ước tính khoảng 35.000 USD mỗi chiếc. Để tối ưu nguồn lực, Ukraine đã triển khai các phương tiện đánh chặn có giá dưới 1.500 USD. Số liệu cho thấy drone đánh chặn đã đảm nhiệm tới 40% số lượng UAV bị tiêu diệt trong tháng 4/2026, tăng đáng kể so với mức 25% ở mùa đông trước đó.

Hệ thống tên lửa phòng không Patriot. Ảnh: RTX

Độ tin cậy và khả năng thích ứng chiến thuật

Tên lửa phòng không đắt đỏ nhờ được trang bị đầu dò, động cơ và hệ thống điện tử phức tạp, giúp duy trì độ tin cậy cao trước các mục tiêu có khả năng cơ động mạnh hoặc bay cao. Ngược lại, drone đánh chặn phụ thuộc nhiều hơn vào điều kiện thời tiết, địa hình, thời lượng pin và liên kết dữ liệu.

Dù vậy, drone lại vượt trội về tính linh hoạt và khả năng tái sử dụng. Theo tập đoàn quốc phòng Mỹ RTX (Raytheon Technologies), dòng Coyote Block 3NK có khả năng bay lượn chờ, dùng hiệu ứng phi động năng vô hiệu hóa bầy đàn UAV đối phương, sau đó được thu hồi để tiếp tục tái sử dụng. Ngoài ra, phần mềm nhận dạng và thuật toán dẫn đường của drone có thể nâng cấp liên tục theo chu kỳ ngắn để đối phó với chiến thuật mới từ đối phương.

Ảnh minh họa drone bầy đàn. Ảnh: Shutterstock

Mô hình phòng không đa tầng trong chiến tranh hiện đại

Thực tế chiến trường chứng minh không một lớp vũ khí đơn lẻ nào có thể ngăn chặn hoàn toàn các đợt đe dọa kết hợp. Đối phương có thể phối hợp đồng thời UAV trinh sát, drone cảm tử, mồi nhử cùng tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo. Do đó, xu hướng hiện đại hướng tới xây dựng mạng lưới phòng không phân cấp rõ ràng:

Tác chiến điện tử: Vô hiệu hóa các UAV phụ thuộc vào tín hiệu điều khiển hoặc vệ tinh.
Pháo và vũ khí năng lượng: Đảm nhiệm phòng thủ cự ly gần.
Drone đánh chặn: Xử lý mục tiêu giá rẻ, bay chậm xuất hiện với số lượng lớn.
Tên lửa tầm ngắn, tầm trung và tầm xa: Tiêu diệt các mối đe dọa tốc độ cao như tiêm kích, tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo.

Nhằm củng cố năng lực này, tại Ankara ngày 7/7, khối NATO đã công bố sáng kiến Drone Edge với ngân sách hơn 40 tỉ USD đầu tư cho các hệ thống chống drone trong 5 năm. Trọng tâm chiến lược không nằm ở việc thay thế tên lửa bằng drone, mà là tích hợp đa dạng cảm biến và phương tiện đánh chặn vào một hệ thống điều khiển trung tâm để đưa ra phương án tối ưu nhất cho từng loại mục tiêu.