Tết Bunpimay: Mùa chúc phúc bằng nước của 'đất nước triệu voi'

Giữa tháng Tư, khi những cơn gió nóng đầu mùa bắt đầu thổi qua dãy Trường Sơn và dòng Mekong lặng lẽ chuyển mình sang một chu kỳ mới, đất nước Lào lại bước vào những ngày rộn ràng nhất trong năm. Tết Bunpimay - Tết cổ truyền của người Lào không chỉ là thời khắc chuyển giao năm cũ và năm mới, mà còn là dịp để cả cộng đồng cùng trở về với những giá trị văn hóa lâu đời: lòng tôn kính với thiên nhiên, sự gắn kết gia đình và tinh thần đoàn kết. Đằng sau những dòng nước mát lành được té lên nhau trong tiếng cười rộn rã là một thế giới văn hóa đậm chất tâm linh và nhân văn, nơi mỗi nghi lễ đều gửi gắm những ước vọng bình an cho năm mới.

Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, ông Khamtan Somvong, Tham tán Giáo dục - Văn hóa, Đại sứ quán Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào tại Việt Nam, đã lý giải những tầng ý nghĩa văn hóa và tinh thần phía sau Tết Bunpimay.

- Thưa ông, trong đời sống văn hóa của mỗi dân tộc, các ngày lễ, Tết truyền thống không chỉ là dấu mốc chuyển giao của thời gian mà còn là dịp để gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa, tinh thần đã được hun đúc qua nhiều thế hệ. Xin ông cho biết nguồn gốc và ý nghĩa của Tết Bunpimay trong đời sống văn hóa - tinh thần của nhân dân Lào?

Tham tán Khamtan Somvong: Tết Bunpimay có ý nghĩa rất lớn đối với dân tộc Lào. Tết Lào được tổ chức từ ngày 13 - 16/4 dương lịch hàng năm, khi bầu trời thanh cao, các dòng sông lớn đều dồi dào nước tượng trưng cho một năm mới nhiều lộc.

Nét độc đáo của Tết Bunpimay là tục té nước vào nhau (vì thế Bun-pi-may còn được gọi là Bun-hốt-nậm, tức Lễ hội té nước). Điều này bắt nguồn từ quan niệm của người Lào là chỉ có nước mới đem lại sự sống và nước sẽ gột rửa hết mọi ưu phiền để hồi sinh, đem đến sự sạch sẽ, thanh khiết. Bởi vậy, vào ngày đầu tiên của Tết năm mới, người Lào thường quét dọn nhà cửa sạch sẽ, chuẩn bị nước thơm và hoa, sau đó, rước tượng Phật ra một gian riêng và mở cửa để mọi người có thể vào tắm Phật. Mọi người còn té nước vào các nhà sư, chùa và cây cối xung quanh chùa.

Để tỏ lòng tôn kính, người trẻ tuổi té nước những người lớn tuổi để chúc sống lâu và thịnh vượng; bạn bè té nước vào nhau. Không chỉ té nước vào người, người ta còn té nước vào nhà cửa, đồ thờ cúng, vật nuôi và công cụ sản xuất. Người Lào tin rằng, nước sẽ giúp gột rửa bệnh tật và cầu chúc năm mới sống lâu, mạnh khỏe.

Ông Khamtan Somvong, Tham tán Giáo dục - Văn hóa, Đại sứ quán Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào tại Việt Nam.

Có nhiều quan niệm giải thích về nguồn gốc Lễ hội té nước, song có thể hiểu sự ra đời của lễ hội gắn với đời sống sản xuất nông nghiệp trồng lúa nước, đồng thời, nó cũng xuất phát từ những truyền thuyết mang đậm màu sắc tôn giáo. Phong tục té nước của người Lào còn gắn với một truyền thuyết đậm tinh thần nhân văn.

Tục té nước của người Lào là sự hòa quyện giữa 3 yếu tố chính là nước, cát và hoa. Hằng năm, người dân Lào tổ chức Tết rất long trọng. Đây cũng là dịp để người dân nghỉ ngơi dành cho thời gian đi thăm hỏi, chúc Tết, gặp gỡ họ hàng, bạn bè và dòng họ đó là niềm vui rất lớn và quý giá. Chính vì vậy, đối với người dân Lào, Tết Bunpimay luôn là dịp để người dân đoàn tụ, chia sẻ niềm vui và gắn kết tình cảm gia đình, cộng đồng.

- Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, Tết Bunpimay không chỉ là dịp lễ hội mà còn phản ánh triết lý sống của người Lào, về sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên, cộng đồng và đời sống tâm linh. Vậy, các nghi lễ như tắm Phật, buộc chỉ cổ tay, đắp tháp cát… mang những thông điệp triết lý gì trong đời sống tinh thần và văn hóa của dân tộc Lào, thưa ông?

Tham tán Khamtan Somvong: Tết Lào gắn rất chặt với đời sống văn hóa tâm linh của người dân. Cuộc sống của người Lào từ lâu dựa nhiều vào thiên nhiên, từ việc làm nương, làm rẫy, làm ruộng cho đến những công việc khác trong xã hội. Vì vậy, con người luôn gắn bó với thiên nhiên và coi thiên nhiên là một phần quan trọng của đời sống.

Trong dịp Tết, nghi lễ buộc chỉ cổ tay là một nghi thức rất ý nghĩa. Sợi chỉ được làm từ bông - sản phẩm của người nông dân. Khi buộc chỉ cổ tay cho nhau, người ta gửi gắm lời chúc may mắn, bình an và những điều tốt đẹp nhất đến với người được buộc chỉ. Trong văn hóa Lào, nghi lễ buộc chỉ cổ tay còn gắn với nghi thức Baci (Soukhouan) - một nghi lễ truyền thống nhằm gọi hồn và cầu chúc bình an cho con người. Nghi lễ này được thực hiện trong nhiều dịp quan trọng như cưới hỏi, đón khách quý và đặc biệt là dịp năm mới Bunpimay.

Trong dịp năm mới, mọi người sẽ chuẩn bị một mâm lễ, sau đó lần lượt buộc chỉ cho nhau. Thông thường những người lớn tuổi hoặc những người có uy tín trong gia đình, cộng đồng sẽ buộc chỉ trước, sau đó đến những người trẻ và trẻ em. Điều này thể hiện sự kính trọng và gắn kết giữa các thế hệ.

Ông Khamtan Somvong, Tham tán Giáo dục - Văn hóa, Đại sứ quán Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào tại Việt Nam chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương.

Nghi lễ tắm Phật trong dịp Tết cũng có ý nghĩa rất quan trọng. Trong các ngôi chùa ở Lào, tượng Phật được đặt ở những vị trí trang nghiêm và được người dân hết sức tôn kính. Theo truyền thống, vào ngày đầu tiên của Tết Lào, ngày gọi là Sang Khan Luang, tượng Phật sẽ được đưa xuống để người dân thực hiện nghi lễ tắm Phật. Người dân tin rằng, trong suốt một năm qua, Đức Phật đã phù hộ và che chở cho con người. Vì vậy, việc tắm Phật thể hiện sự tôn kính, đồng thời cũng mang ý nghĩa làm sạch những điều cũ của năm qua để bước sang năm mới tốt đẹp hơn.

Sau đó đến ngày Sang Khan Khinh, người dân tiếp tục thực hiện các nghi lễ cúng bái, cầu mong sức khỏe và sự bình an trong năm mới, rồi tượng Phật lại được đưa trở lại vị trí trang nghiêm trong chùa.

Còn nghi lễ đắp tháp cát thường được thực hiện tại các ngôi chùa. Người dân sẽ lấy cát từ sông mang lên chùa và cùng nhau đắp thành các tháp cát. Nghi lễ này vừa giúp làm đẹp khuôn viên chùa, vừa mang ý nghĩa tượng trưng cho sự đoàn kết của cộng đồng. Việc đắp tháp cát còn mang ý nghĩa tích đức và tạo công quả trong Phật giáo, khi người dân mang cát đến chùa để góp phần tu sửa và làm đẹp không gian tôn nghiêm của nhà chùa.

- Theo ông, điều gì làm nên bản sắc riêng của Bunpimay so với các lễ hội năm mới tương tự trong khu vực Đông Nam Á. Một trong những nét độc đáo làm nên đặc sắc của Tết Bunpimay là té nước, được diễn ra ở thời điểm ngày thường dài hơn đêm theo lịch của người Lào, xin ông cho biết ý nghĩa của phong tục này?

Tham tán Khamtan Somvong: Tết Bunpimay diễn ra vào thời điểm bắt đầu mùa xuân theo cách tính của người Lào, nhưng mùa xuân ở Lào là mùa khá nóng. Nhiều nước theo Phật giáo như Thái Lan, Campuchia, Myanmar hay Sri Lanka cũng có những lễ hội năm mới tương tự. Tuy nhiên, Tết Bunpimay của Lào vẫn có những nét riêng và được người dân đặc biệt coi trọng.

Từ xa xưa, người Lào đã có quan niệm nước đem lại màu xanh cho sự sống, bởi ở Lào mỗi năm chỉ có 2 mùa, mùa khô và mùa mưa. Theo tiếng Lào, “Bun” có nghĩa là lễ hội hoặc tết hay còn có nghĩa là phúc, “huột” là té, “nặm” là nước. “Bun huột nặm” được hiểu là lễ hội té nước hoặc Tết té nước.

Đây là lễ hội mà tất cả các dân tộc trong đất nước Lào đều tham gia. Vào dịp này, mọi người đều cố gắng trở về quê hương để thăm cha mẹ, người thân và chúc Tết nhau. Nếu được đón Tết Bunpimay đầy đủ, người dân tin rằng năm mới sẽ có sức khỏe tốt và tinh thần để làm việc, phát triển cuộc sống.

Tết Bunmipay có ý nghĩa quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng dân tộc Lào, bởi người dân quan niệm đó là dịp để cầu trời cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu, vạn vật sinh sôi, phát triển. Bun huột nặm cũng là dịp tẩy rửa những điều không tốt của năm cũ, để bước sang một năm mới nhiều may mắn cho các thành viên, các gia đình và cộng đồng.

- Thưa ông, giới trẻ Lào hôm nay đang lưu giữ và phát huy những nét đẹp trong Tết Bunpimay ra sao?

Tham tán Khamtan Somvong: Thanh niên Lào ngày nay có nhiều thay đổi so với trước đây, nhưng bản sắc văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ. Trước kia, nước dùng trong lễ té nước thường được lấy từ sông, suối. Ngày nay, người dân có thể dùng nước máy hoặc các vòi nước để tham gia lễ hội. Nhiều nơi còn tổ chức các hoạt động vui chơi sôi động từ nước, thu hút cả người dân và du khách quốc tế.

Một số người thích tham gia các hoạt động té nước rất sôi nổi, nhưng cũng có những người chỉ nhẹ nhàng rưới nước thơm lên đầu hoặc lên tay nhau như một lời chúc may mắn. Dù cách thức có thay đổi, nhưng ý nghĩa cầu chúc điều tốt đẹp cho năm mới vẫn được giữ nguyên.

- Nhân dịp năm mới Bunpimay, ông có lời chúc tốt đẹp nào dành cho tình cảm hữu nghị đặc biệt, thủy chung son sắt Việt - Lào anh em, mãi mãi xanh tươi, đời đời bền vững?

Tham tán Khamtan Somvong: Tôi đã có nhiều năm học tập và sinh sống tại Việt Nam, vì vậy tôi hiểu rất rõ tình cảm gắn bó giữa nhân dân hai nước. Tình đoàn kết hữu nghị giữa Việt Nam - Lào là mối quan hệ đặc biệt và sẽ không bao giờ phai nhạt.

Nhân dịp năm mới Bunpimay, tôi xin kính chúc lãnh đạo hai Đảng, hai Nhà nước và nhân dân hai nước ngày càng gắn bó, tiếp tục phát triển mối quan hệ hữu nghị truyền thống tốt đẹp. Tôi cũng mong rằng, các thế hệ trẻ của Việt Nam và Lào sẽ tiếp tục tìm hiểu sâu hơn về tình đoàn kết giữa hai dân tộc, cùng nhau gìn giữ và vun đắp mối quan hệ đặc biệt này ngày càng bền chặt.

Trải qua bao biến đổi của thời gian, những dòng nước trong ngày Tết Bunpimay vẫn tiếp tục chảy như một biểu tượng của sự thanh khiết và khởi đầu mới. Từ nghi lễ tắm Phật trang nghiêm trong các ngôi chùa cổ kính, đến những vòng chỉ buộc cổ tay gửi gắm lời chúc phúc, hay tiếng cười vang trên các con phố trong lễ hội té nước, tất cả đã tạo nên một bức tranh văn hóa sống động của đất nước triệu voi.

Tết Bunpimay không chỉ là niềm tự hào của người dân Lào, mà còn là dịp để kết nối cộng đồng và lan tỏa những giá trị tốt đẹp vượt qua biên giới. Trong dòng chảy ấy, tình hữu nghị truyền thống giữa Việt Nam và Lào cũng được tưới mát thêm bởi những dòng nước chúc phúc của mùa xuân, để tiếp tục bền chặt và nảy nở qua nhiều thế hệ.

- Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!