Tết Nguyên đán của người Mường Phú Thọ

Giao thừa thiêng liêng với những nghi lễ độc đáo

Theo quan niệm truyền thống, người Mường ở 4 vùng Mường lớn (tỉnh Hòa Bình cũ nay là tỉnh Phú Thọ) gồm Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng và Mường Động bắt đầu đón Tết Năm mới từ ngày 27 tháng Chạp năm cũ và kéo dài đến hết ngày mùng 7 tháng Giêng năm mới.

Gói bánh chưng trong những ngày Tết là một sinh hoạt cộng đồng không thể thiếu của người Mường

Các cô gái Mường đang cùng nhau gói bánh

Từ sáng sớm 27 tháng Chạp, các gia đình đã vào rừng chặt nứa, giang bánh tẻ mang về tước lạt gói bánh chưng, làm cặp nướng thịt. Cây nêu được dựng lên ngay cạnh ngõ ra vào, trong sân hoặc phía trước nhà sàn nhằm báo hiệu báo Tết đã về và mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc.

Ngày 27 tháng Chạp cũng là dịp con cháu, đặc biệt là nam giới trong gia đình, vào khu mồ mả tổ tiên để dọn dẹp, phát quang cây cỏ, tu sửa phần mộ, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Đây cũng là dịp để các bậc cao niên kể cho con cháu nghe về dòng tộc, gia phả.

Mâm cỗ lá của người Mường đẩy đủ các món ăn dân tộc

Ngày 28 tháng Chạp, khắp các bản Mường Phú Thọ rộn ràng cảnh gói bánh chưng, bánh ống. Những người phụ nữ Mường quây quần bên bếp lửa, đôi tay khéo léo gói từng chiếc bánh, gửi gắm vào đó mong ước về sự đủ đầy, no ấm.

Mâm cỗ đón tết được người Mường chuẩn bị chu đáo với đẩy đủ các món ăn dân tộc

Nghệ nhân ưu tú, thầy Mo Mường Bùi Văn Lựng, xóm Mường Lầm, xã Mường Bi, tỉnh Phú Thọ cho biết, ngày 29 tháng Chạp theo lịch Mường được gọi là ngày “chín lụn” – tương đương với bữa cơm tất niên của người Kinh. Đây là bữa cơm đoàn tụ quan trọng và thiêng liêng nhất trong năm, tiễn năm cũ và chuẩn bị đón năm mới. Tất cả những món ngon, vật lạ được chuẩn bị suốt cả năm đều được mang ra trong bữa cơm này. Trước khi bước sang thời khắc Giao thừa, chủ nhà làm lễ xin phép thần linh, thổ công thổ địa, mời ông bà tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu. Trên bàn thờ, mâm lễ được bày biện trang trọng với bánh chưng, bánh ống, gà luộc, rượu, cơm nếp, trầu cau… đặt trên chiếc mẹt trải lá chuối được cắt hình tròn.

Đêm 30 Tết, người Mường làm hai mâm cỗ: một cúng tổ tiên trong nhà và một cúng ngoài trời để tạ ơn thần linh, đất trời.

Đón Giao thừa, người Mường Phú Thọ thường đánh chiêng, trống… tạo nên không khí rộn ràng, hân hoan. Từ người già đến trẻ nhỏ cùng nhau ra mó nước lấy nước mới về đặt trên bàn thờ tổ tiên. Nước này được gọi bằng nhiều tên khác nhau, như nước Tiên, nước Thặng Thiên… với ý nghĩa mang lộc trời, lộc đất về cho gia đình. Ở một số vùng Mường, đêm Giao thừa còn có tục gội đầu, thậm chí tắm suối với quan niệm gột rửa điều không may của năm cũ, đón chào năm mới sạch sẽ, tinh khôi hơn.

Một nghi lễ quan trọng không thể thiếu là lễ cúng ngoài trời với lễ vật giản dị gồm một con cá diếc và một chiếc bánh chay. Sáng mùng Một, lễ vật này được mang cho con trâu ăn trước, bởi người Mường quan niệm “con trâu là đầu cơ nghiệp”, trâu khỏe thì ruộng nương mới tốt tươi.

Thờ cúng tổ tiên, sắc bùa, khai hạ - nét riêng đầu xuân của người Mường

Khác với nhiều dân tộc khác, người Mường có tục thờ cúng tổ tiên theo hình thức thờ đích danh. Mỗi đời tổ tiên được sắp một mâm cỗ riêng với đầy đủ cơm, bánh, đũa và các món ăn. Ít nhất, mỗi gia đình thờ đến ba đời, thể hiện sự tôn kính và gắn bó sâu sắc với cội nguồn.

Tục lệ thờ cúng tổ tiên trong những ngày tết được người Mường duy trì qua nhiều thế hệ

Nghệ nhân ưu tú, thầy Mo Mường Bùi Văn Lựng, xóm Mường Lầm, xã Mường Bi, tỉnh Phú Thọ cho biết: “Với người Mường, lễ cúng ông bà, tổ tiên là nghi thức quan trọng nhất vào ngày Tết. Bởi vậy, bàn thờ của người Mường vào những ngày này không thể thiếu mâm ngũ quả, đặc biệt là hai cây mía được dựng hai bên bàn thờ (mang ý nghĩa để các cụ chống gậy về với con cháu, dẫn linh hồn tổ tiên từ trên trời về hạ giới). Người Mường quan niệm ăn thế nào thì thờ cúng thế đó, vậy nên trong mâm cỗ cúng sẽ có đủ các món ngày Tết như: Gà luộc, các loại bánh truyền thống (bánh ống, bánh con, bánh sừng bò, bánh tình nhân), rượu ngô, cơm nếp, thịt luộc, cá nướng, trầu cau và mắm muối. Gia đình thờ cúng những ai thì dâng lên bấy nhiêu phần bánh, phần thịt để cúng tổ tiên, thể hiện lòng hiếu kính, tưởng nhớ đến những người đã khuất.

Trong những ngày Tết cổ truyền là dịp để các thế hệ người Mường cùng nhau hướng về cội nguồn và duy trì giá trị văn hóa trong đời sống sinh hoạt thường ngày

Trong sắc màu văn hóa Tết cổ truyền người Mường, ngoài nghi thức thờ cúng tổ tiên, đánh chiêng mở hội thì văn hóa chúc Tết, “xông nhà”, mời rượu cũng mang nét độc đáo riêng biệt. Coi trọng hiếu lễ, tri ân nên ở làng Mường, nơi đón khách đầu tiên thường sẽ là các gia đình già làng, thầy Mo. Vui say bên vò rượu cần gia chủ mời khách, từng lời chúc sẽ được đối đáp, tỏ bày qua những câu hát Ví, Rang tâm tình, sâu lắng. Tại một số làng Mường trên địa bàn huyện hiện nay, tục phường bùa hát sắc bùa ngày Tết vẫn được đồng bào nơi đây lưu giữ, trao truyền. Theo đó, một đội người Mường trong làng (khoảng 12 người, không kể già, trẻ, gái, trai) biết chơi chiêng và biết hát sẽ tập trung lại thành phường bùa. Sau đêm “chín cối tháng ba” (đêm cuối cùng của tháng Chạp) đánh thức chiêng, họ sẽ đi đến từng nhà, vừa khua chiêng theo nhịp rồi cất tiếng hát. Người Mường quan niệm, tiếng chiêng to, vang, rền hòa cùng lời hát chúc mừng vui tươi, chân thành là sự báo hiệu một năm mới tốt lành, may mắn

Nhà nghiên cứu văn hóa Mường Bùi Huy Vọng cho biết, chính hình thức thờ cúng đích danh này đã tạo nên sự khác biệt, phản ánh rõ nét quan niệm gia đình, dòng tộc rất chặt chẽ của người Mường.

Một phong tục xông đất chúc tết đầu năm đặc sắc riêng có của người Mường là Sắc Bùa, đây là một lễ chúc tụng điều lành của một đoàn người với từng gia đình, là không khí vui, lạc quan, lãng mạn trong tâm thức người Mường.

Ngay từ mùng Một Tết, các phường bùa bắt đầu đi chúc Tết từng gia đình trong bản. Phường bùa là đội hình diễn tấu chiêng gồm 6 -12 người, do ông trùm phường dẫn đầu. Đoàn đi đến đâu, tiếng chiêng sắc bùa vang lên đến đó. Khi vào sân nhà ai, ông trùm phường cất lời hát chúc Tết, cầu mong gia đình chủ nhà mạnh khỏe, làm ăn phát đạt, mùa màng bội thu. Trẻ em Mường trong những ngày Tết cũng rộn ràng theo chân các phường bùa, vừa đi vừa hát, vừa đánh chiêng, tạo nên không khí xuân tươi vui, ấm áp khắp bản làng. Người Mường khoác lên mình những bộ trang phục truyền thống đẹp nhất. Phụ nữ mặc váy đen, áo pắn (áo ngắn) với nhiều màu sắc riêng biệt cạp váy dệt hoa văn tinh tế; áo nam giới màu nâu giản dị nhưng khỏe khoắn. Tất cả hòa vào không gian chiêng trống rộn ràng, tạo nên một bức tranh xuân đậm bản sắc văn hóa Mường.

Tết ở làng Mường là dịp để bản làng tụ hội, để nam nữ gặp gỡ, kết bạn, giao duyên; nơi văn hóa cộng đồng được phát huy, lan tỏa. Bởi vậy, trong những ngày chính của Tết, khắp các Mường đều tổ chức hoạt động văn hóa, thể thao, vui chơi giải trí hấp dẫn, mang nét đặc sắc riêng của dân tộc. Từ già, trẻ, gái, trai, ai nấy đều chọn cho mình những trang phục đẹp nhất để đi trẩy hội, vui Xuân. Không khí vui tươi, nhộn nhịp rực sắc Xuân hiện hữu trên khắp bản Mường.

Đến mùng 7 tháng Giêng, người Mường Phú Thọ tổ chức Lễ hội Khai hạ hay còn gọi là Lễ hội xuống đồng, đây là ngày lễ lớn nhất trong năm, đánh dấu thời điểm bắt đầu một chu kỳ sản xuất mới. Đây không chỉ là nghi lễ nông nghiệp mà còn là dịp cộng đồng gặp gỡ, giao lưu, thắt chặt tình làng nghĩa xóm.

Hát sắc bùa trong ngày Tết

Vào ngày Tết, khắp xứ Mường, tiếng cồng chiêng trầm bổng, vang vọng khắp núi rừng mời ông bà, tổ tiên về đón Tết, vui xuân cùng con cháu. Trong đêm giao thừa, những người có uy tín trong bản vận trang phục truyền thống mang theo cồng chiêng đi chúc tết các gia đình. Người Mường gọi nghi lễ này là phường bùa. Phường bùa đi sắc bùa thành hàng và có đủ cả nam lẫn nữ. Phường bùa đến nhà hẹn trước để hát sắc bùa, khi đến cổng, người đi đầu hát bài mở cổng và chủ nhà ra mở cổng chào đón.

Nhân ưu tú Nguyễn Mạnh Tuấn chủ nhiệm Câu lạc bộ Bảo tồn và Thực hành Di sản Văn hóa Phi vật thể xã An Nghĩa - Ủy viên ủy ban MTTQ xã An Nghĩa giao lưu cùng các mế Mường

Khi phường bùa đi vào sân, vừa đi vừa đánh cồng, sau mỗi bài cồng là người trong phường hát một bài chúc tụng. Tiếng cồng cũng là những lời chúc gia chủ năm mới trâu, bò đầy chuồng, ngô đầy bồ, lúa đầy nương, người người mạnh khỏe, bản làng no ấm, yên vui. Theo quan niệm của đồng bào Mường, tiếng chiêng phát ra to, vang, rền là sự báo hiệu một năm mới tốt lành, may mắn.

Theo người Mường, sắc bùa còn được gọi là xéc bùa, có nghĩa là xách cồng. Đây là hoạt động không thể thiếu của bà con dân tộc Mường nhân dịp năm mới, cũng là lúc đón khách quý từ xa tới thăm, tạo tình đoàn kết giữa các dân tộc. Việc diễn tấu cồng chiêng sắc bùa đầu xuân không những tạo nên không khí vui tươi, nhộn nhịp đầu xuân mà còn mang ý nghĩa tượng trưng cho những tiếng sấm đuổi quỷ, xua ma, cầu yên lành cho dân làng, tình đoàn kết cộng đồng, cầu mưa thuận gió hòa, mùa mang bội thu.

“Sắc bùa thường do những người biết đánh cồng, hát và tự thành lập thành một phường bùa. Một phường bùa gồm 12 người, tượng trưng với bộ cồng chiêng 12 chiếc - là 12 tháng trong năm. Thường, người hát hay, đánh cồng giỏi sẽ đứng đầu phường bùa. Trang phục cho những người sắc bùa không cần cầu kỳ nhưng phải đẹp. Nữ phải mặc váy áo Mường, tay đeo vòng, kiềng, xích bạc, nam mặc áo dài chít khăn đầu rìu”, ông Đinh Công Dũng chia sẻ.

Sau mồng 2 Tết, phường bùa sẽ đi sắc các gia đình trong bản và những ngày sau đó có thể đi sắc các bản khác. Phường bùa đi đến đâu, không khí rộn rã đến đó. Những nhà biết phường bùa đang tới thì sẽ chuẩn bị nghênh tiếp. Phường bùa sẽ hát những bài có lời chúc tụng, mong gia đình sang năm mới hạnh phúc, sức khỏe.

Hát xong, gia chủ sẽ mời phường bùa vào nhà và cùng chúc nhau chén rượu năm mới, nhâm nhi các món ăn cổ truyền. Trong men rượu nồng ca, họ hân hoan thi thố tài năng bằng các làn điệu truyền thống. Trước khi ra về, chủ nhà sẽ mang bánh và những thứ quà ngon để tặng thay lời cảm ơn đối với phường bùa. Và cứ thế, phường bùa đi khắp các nhà, mang lại không khí tươi vui cho mùa Xuân. Tết của người Mường thường kết thúc vào ngày mồng 7 tháng Giêng.

Gìn giữ giá trị văn hóa trong dòng chảy hiện đại

Ngày nay, phong tục đón Tết của người Mường Phú Thọ có những thay đổi để phù hợp với nhịp sống hiện đại. Một số nghi lễ được giản lược, nhiều gia đình đón Tết sớm hơn theo phong tục chung. Tuy vậy, những giá trị cốt lõi như thờ cúng tổ tiên, gói bánh chưng, hát sắc bùa, các trò chơi dân gian, lễ Khai hạ… vẫn được gìn giữ.

Các mế chơi trò chơi cà kheo của người Mường

Trước tác động của kinh tế thị trường và quá trình hội nhập, việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Mường đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Các hoạt động phục dựng lễ hội, truyền dạy mo Mường, chiêng Mường, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng đang được đẩy mạnh, góp phần giữ gìn những giá trị quý báu cho các thế hệ mai sau.

Các văn hóa đặc trưng trong sinh hoạt cộng đồng luôn được người Mường duy trì qua nhiều thế hệ, trong đó có cồng chiêng

Tết Năm mới của người Mường Phú Thọ không chỉ là dịp đón xuân, mà còn là biểu tượng sinh động của bản sắc văn hóa, của mối liên kết bền chặt giữa con người với tổ tiên, thiên nhiên và cộng đồng. Trong dòng chảy của thời gian, những nét đẹp ấy vẫn lặng lẽ được gìn giữ, như mạch nguồn bền bỉ nuôi dưỡng tâm hồn người Mường qua bao thế hệ.

Các trò chơi dân gian của dân tộc Mường trong những ngày tết

Trong men rượu nồng ấm, tiếng chiêng rộn ràng, bản Mường hòa chung câu hát vui Xuân. Không chỉ đơn thuần là ngày hội vui, gìn giữ và phát huy nét đẹp Tết cổ truyền là cách mà đồng bào

Mộc Miên