Tết Trung thu và truyền thuyết chị Hằng, chú Cuội

Một điển tích kể về Tết Trung thu gắn liền với vợ chồng Hậu Nghệ và Hằng Nga. Chuyện kể rằng: ngày xửa ngày xưa xuất hiện mười mặt trời, làm cho mặt đất trở nên nóng bỏng và khô cằn, đời sống người dân khổ cực. Ngọc Hoàng triệu Hậu Nghệ đến để cứu giúp. Hậu Nghệ bằng tài bắn cung của mình, đã bắn hạ chín mặt trời. Để trả ơn, Ngọc Hoàng trao cho chàng trai viên thuốc trường sinh bất tử và dặn rằng sau một năm mới được uống. Hậu Nghệ mang thuốc về nhà và cất trong một cái hộp, dặn vợ là Hằng Nga, không được mở chiếc hộp. Một ngày, Hậu Nghệ đi vắng, kẻ xấu âm mưu cướp viên thuốc thần. Để bảo vệ nó, Hằng Nga liền nuốt viên thuốc đó xuống bụng, khiến cơ thể nàng nhẹ bỗng và bay lên trời, Hậu Nghệ về nhưng không kịp ngăn lại. Từ đó thương nhớ chồng nhưng Hằng Nga vẫn không thể xuống trần gian. Dưới trần gian, Hậu Nghệ cũng nhớ thương vợ khôn nguôi nên đã xây một lâu đài đặt tên là “Dương” để nhòm lên cung trăng nơi có vợ mình - Hằng Nga đang ở.  Hằng Nga cũng xây một lâu đài tương tự, đặt tên là “Âm” để nhòm về hạ giới, nơi có chồng mình là Hậu Nghệ đang sống. Vào Rằm tháng Tám, Hậu Nghệ, Hằng Nga chỉ đươc “gặp nhau” qua ánh trăng và nỗi nhớ. Sau khi mọi người hay tin Hằng Nga bay lên cung trăng, bèn lần lượt bày hương án dưới ánh trăng, cầu xin Hằng Nga ban cho sự may mắn và bình an. Từ đó phong tục “bái nguyệt” được hình thành.

Hay sự tích Chú Cuội kể về chàng tiều phu tên Cuội. Một hôm như thường lệ, Cuội vào rừng đốn củi. Khi đến gần một con suối nhỏ, Cuội bỗng giật mình trông thấy một hang cọp. Nhìn trước, nhìn sau chỉ thấy 4 con cọp con đang vờn nhau. Cuội liền xông đến vung rìu bổ cho mỗi con một nhát, chúng liền lăn quay trên mặt đất. Nhưng vừa lúc đó, cọp mẹ cũng về tới nơi. Nghe tiếng gầm kinh hoàng sau lưng, Cuội chỉ kịp quăng rìu leo thoắt lên cây cao. Từ trên nhìn xuống, Cuội thấy cọp mẹ lồng lộn trước đàn con đã chết. Nhưng chỉ một lúc sau, cọp mẹ lẳng lặng đi đến một gốc cây gần chỗ Cuội nấp, ngoạm lấy một ít lá rồi trở về nhai và mớm cho con. Chỉ vài phút sau, bốn con cọp con đã vẫy đuôi sống lại, khiến cho Cuội vô cùng sửng sốt. Chờ cho cọp mẹ tha con đi nơi khác, Cuội mới lần xuống tìm cây lạ kia và đào cả gốc rễ vác về. Dọc đường gặp một ông lão ăn mày nằm chết trên bãi cỏ. Cuội liền đặt gánh xuống, không ngần ngại bứt mấy lá nhai mớm cho lão già. Mầu nhiệm làm sao, vừa mớm xong, ông lão đã mở mắt tỉnh dậy. Thấy có cây lạ, ông lão liền hỏi chuyện. Cuội thực tình kể lại đầu đuôi câu chuyện, nghe xong ông lão kêu lên: “Trời ơi! Cây này chính là cây có phép lạ, cây cải tử hoàn sinh. Thật là trời cho con để cứu giúp  thiên hạ. Con hãy chăm sóc cho cây, nhưng nhớ đừng tưới nước bẩn mà cây bay lên trời đó”. Nói xong ông lão chống gậy đi mất. Còn Cuội thì gánh cây về nhà trồng ở góc vườn phía Đông, luôn nhớ lời dặn ông lão, ngày nào cũng tưới bằng nước giếng trong.

Từ ngày có cây thuốc quý, Cuội cứu sống được rất nhiều người. Hễ nghe nói có ai nhắm mắt, tắt hơi, là Cuội vui lòng mang lá cây đến nơi cứu chữa. Tiếng đồn Cuội có phép lạ lan đi khắp nơi. Một hôm Cuội qua sông, gặp xác một con chó chết trôi. Cuội vớt lên rồi giở lá trong mình ra cứu cho chó sống lại. Con chó quấn quýt theo Cuội, tỏ lòng biết ơn. Từ đấy, Cuội có thêm một con vật tinh khôn làm bạn. Một lần khác, có lão nhà giàu ở làng bên hớt hải chạy đến tìm Cuội, vật nài xin Cuội cứu con gái mình vừa xảy chân chết đuối. Cuội vui lòng theo về nhà, lấy lá chữa cho. Chi một lát sau, mặt cô gái đang tái nhợt bỗng hồng hào hẳn lên, rồi sống lại. Thấy Cuội là người đã cứu sống mình, cô gái xin làm vợ chàng. Lão nhà giàu vui lòng gả con cho Cuội. Vợ chồng sống với nhau thuận hòa, êm ấm. Một hôm, trong khi Cuội đi vắng, có bọn người xấu đi qua  nhà chơi. biết Cuội có phép cải tử hoàn sinh, chúng quyết tâm chơi ác. Chúng bèn giết vợ Cuội, cố ý moi ruột người đàn bà vứt xuống sông, rồi mới kéo nhau đi. Khi Cuội trở về thì vợ đã chết từ bao giờ, mớm bao nhiêu lá vẫn không công hiệu, vì không có ruột thì làm sao sống được. Thấy chủ khóc thảm thiết, con chó lại gần xin hiến ruột thay vào ruột vợ ông chủ, Cuội chưa làm thế bao giờ, nhưng cũng liều mượn ruột chó thay ruột người xem sao. Quả nhiên người vợ sống lại, trẻ đẹp như xưa. Thương chú chó của mình, Cuội bèn nặn thử một bộ ruột bằng đất đặt vào bụng chó, chú chó sau đó cũng được cứu sống.  Khi đó, vợ với chồng, người và vật lại quấn quýt bên nhau. Nhưng cũng từ đấy tính nết vợ Cuội tự nhiên thay đổi hẳn. Cuội dặn vợ “Có đái thì đái phía Tây, đái phía Đông, cây dông lên trời”. Nhưng vợ Cuội lú lẫn, nói trước quên sau, vừa nghe dặn xong đã quên biến ngay. Một buổi chiều Cuội đi kiếm củi chưa về, vợ ra vườn sau không nhớ lời cứ nhằm gốc cây quý mà tiểu tiện. Không ngờ vừa tiểu xong, mặt đất chuyển động, cây đảo mạnh, gió thổi ào ào, cây thuốc quý tự nhiên bật gốc, lừng lững bay lên trời. Vừa lúc đó Cuội về tới nhà thấy thế, hốt hoảng bỏ gánh củi, nhảy bổ đến toan níu cây lại, nhưng lúc ấy cây đã rời khỏi mặt đất quá đầu người. Cuội chỉ kịp móc rìu vào rễ cây, định lôi cây xuống, nhưng cây vẫn cứ bốc lên cao, không một sức nào cản nổi. Cuội nhất định không buông, thành thử cây kéo cả Cuội lên cung trăng. Từ đấy, Cuội ở luôn cung trăng với cả cây thuốc quý của mình. Bây giờ người ta nhìn lên mặt trăng thấy một vệt đen rõ hình cây cổ thụ, có người ngồi dưới gốc cây, người ta gọi đó hình chú Cuội ngồi gốc cây đa.

Tết Trung thu diễn ra vào ngày Rằm tháng Tám, là một ngày lễ quan trọng trong văn hóa người Việt. Ngoài ý nghĩa đoàn viên, ngày lễ còn thể hiện lòng hiếu thảo, biết ơn đối với ông bà, cha mẹ, thầy cô, bạn bè đã giúp đỡ mình. 

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi công nghệ và các yếu tố văn hóa ngoại lai ngày càng chiếm lĩnh đời sống của trẻ em, việc duy trì và phát huy các sự tích dân gian trong dịp Tết Trung thu đã trở thành một nhiệm vụ quan trọng. Những câu chuyện như chị Hằng, chú Cuội không chỉ là huyền thoại mang đậm màu sắc văn hóa, mà còn là bài học về lòng nhân ái, về sự kiên trì vượt khó. Chính những câu chuyện này góp phần nuôi dưỡng tâm hồn, giúp các em hiểu và trân trọng hơn những giá trị truyền thống. Để qua mỗi mùa Trung thu, trẻ em Việt Nam không chỉ vui chơi mà còn tiếp thu, phát huy tinh thần yêu quê hương, đất nước, góp phần xây dựng một xã hội văn minh, giàu bản sắc văn hóa.