Tết Việt với gia đình nhiều thế hệ

Tết là thời khắc của đoàn viên, của trở về, của những vòng tay khép lại sau một năm mưu sinh. Gia đình nhiều thế hệ – ông bà, cha mẹ, con cháu – vì thế thường được xem là "hình ảnh chuẩn" của một cái Tết trọn vẹn.

Trong nhịp sống đương đại, Tết không chỉ còn là niềm mong đợi mà với không ít gia đình đã trở thành một "bài kiểm tra tâm lý – xã hội" phức tạp. Ở đó, sự khác biệt thế hệ, áp lực kinh tế, biến đổi giá trị sống và những tổn thương tích lũy trong năm cũ cùng lúc hiện diện. Tết Việt vừa là không gian của yêu thương, vừa có thể là nơi phát lộ những mâu thuẫn âm ỉ của gia đình nhiều thế hệ.

Theo một khảo sát về cảm nhận hạnh phúc của nhóm nghiên cứu của Trường ĐH Sư phạm TPHCM, hơn 50% người được hỏi thừa nhận cảm thấy căng thẳng trước Tết; trong đó phụ nữ chiếm tỷ lệ cao nhất. Khoảng 1/3 người trẻ cho rằng Tết "không còn ý nghĩa như trước" do áp lực thăm hỏi, chi tiêu và so sánh.

Khi bữa cơm Tết là sự trải nghiệm cô đơn

Bà L.A. (60 tuổi, ngụ TPHCM) sống cùng con trai, con dâu và hai cháu nội trong một căn nhà nhỏ. Bà nhớ mãi ngày cận Tết của năm trước, háo hức chuẩn bị kế hoạch đủ con cháu quây quần.

Thế nhưng, niềm mong đợi ấy nhanh chóng nhường chỗ cho mệt mỏi. Con dâu tính toán chi tiêu, lo lắng thưởng Tết ít, giá cả leo thang. Con trai bận rộn công việc cuối năm, thường về muộn. Hai đứa cháu chỉ quan tâm đến điện thoại và kế hoạch du lịch...

Bà A. cảm thấy cô đơn bởi trong ngôi nhà, chỉ có bà nghĩ đến mùa xuân, bữa cơm Tết… Cái cảm giác đoàn viên giả tạo làm cho bà cũng thấy mình lạ lẫm với xung quanh.

Ảnh minh họa

Câu chuyện này không hiếm và thậm chí có nhiều màu ảm đạm đáng nói hơn ở một số gia đình khác. Vấn đề không nằm ở việc ai đúng – ai sai, mà ở sự lệch pha kỳ vọng giữa các thế hệ. Mỗi một thế hệ đuổi theo suy nghĩ khác nhau về đón Tết, vui Tết, chơi Tết hay trải nghiệm Tết. Khi các kỳ vọng này không được nói ra và điều chỉnh, Tết dễ trở thành "điểm bùng phát" của những căng thẳng vốn đã tích tụ từ lâu.

Đông đủ lại thành... lắm chuyện

Gia đình ông B. ở Tây Ninh có 4 thế hệ cùng chung sống. Tết đến, con cháu từ nhiều nơi trở về, nhà cửa đông đủ, tưởng chừng rất viên mãn. Nhưng chính sự đông đủ ấy lại khiến ông bà thêm lo lắng. Mỗi người một ý: mâm cỗ truyền thống hay đơn giản; đi chúc Tết họ hàng hay đi chơi xa; trẻ con nên giữ nề nếp hay được "xả hơi" ngày Tết.

Với nhiều nhà, Tết có thể đông người, tiếng cười nói nhiều hơn nhưng sự lắng nghe lại ít đi. Mỗi thế hệ mang theo một mong đợi, một thói quen, một cách nghĩ khác nhau, khiến Tết dễ trở thành nơi va chạm hơn là sum vầy. Khi ai cũng muốn "đúng", muốn "theo cách của mình", thì sự đông đủ về người chưa chắc đã mang lại đủ đầy về cảm xúc…

Gia đình nhiều thế hệ vốn là một "hệ sinh thái tâm lý" đa dạng. Tết làm tăng mật độ tiếp xúc và kỳ vọng, nên cũng làm tăng khả năng va chạm.

Khi thiếu kỹ năng đối thoại và lắng nghe, sự sum vầy về mặt không gian có thể đi kèm với khoảng cách về mặt cảm xúc. Tết, mùa của những yêu thương và gắn kết lại trở thành cơ hội của những khác biệt lên ngôi, cảm xúc tiêu cực được vun xới bất ngờ, đáng tiếc…

Những vấn đề cần nhìn nhận

Thứ nhất, sự khác biệt thế hệ là một thực tế xã hội ngày càng rõ nét. Với người lớn tuổi, Tết là nghi lễ, là cội nguồn, là sự hiện diện đông đủ. Với người trung niên, Tết là trách nhiệm, là lo toan, là cân đối chi tiêu và vai trò. Còn với người trẻ, Tết có xu hướng được nhìn như một kỳ nghỉ, một khoảng "xả hơi" sau áp lực công việc. Khi những cách hiểu này không được nhận diện và tôn trọng, xung đột là điều khó tránh.

Thứ hai, áp lực vai trò trong gia đình vẫn phân bổ thiếu công bằng. Trong nhiều gia đình, chuẩn bị Tết vẫn chủ yếu đặt lên vai phụ nữ – đặc biệt là người mẹ, người con dâu. Họ vừa phải lo vật chất, vừa gánh trách nhiệm giữ "không khí Tết", trong khi kỳ vọng từ hai phía nội – ngoại không hề giảm. Sự quá tải này không chỉ tạo căng thẳng cá nhân, mà còn làm gia tăng nguy cơ xung đột trong gia đình nhiều thế hệ.

Thứ ba, Tết làm lộ rõ những mâu thuẫn âm ỉ hay xung đột ngầm từ trước. Những bất đồng trong cách sống, cách nuôi dạy con, cách chi tiêu hay ứng xử thường ngày có thể được "để yên" trong nhịp sống bận rộn. Nhưng Tết – với sự tiếp xúc dày đặc và thời gian ở bên nhau nhiều hơn – lại trở thành thời điểm các mâu thuẫn ấy bộc lộ rõ ràng. Từ âm ỉ đến trào dâng, từ im lặng đến phản ứng… là những sắc thái khó kiểm soát.

Thứ tư, sự dịch chuyển giá trị của Tết đang tạo ra áp lực vô hình. Tết từ không gian tinh thần, nơi con người tìm về sự gắn kết và an yên, đang dần bị lấn át bởi yếu tố vật chất, hình thức và so sánh xã hội. Mâm cỗ, quà biếu, chuyến du lịch, hình ảnh đăng tải trên mạng xã hội… vô tình trở thành thước đo cho một cái Tết "thành công". Khi đó, Tết không còn là niềm vui tự thân mà trở thành gánh nặng phải "đáp ứng".

Thứ năm, thiếu đối thoại liên thế hệ là điểm nghẽn cốt lõi. Nhiều gia đình cùng sống chung nhưng lại thiếu không gian và kỹ năng để trò chuyện một cách thực sự. Người lớn thường mong con cháu "hiểu cho mình", trong khi người trẻ lại cảm thấy không được lắng nghe. Sự im lặng, né tránh hoặc áp đặt khiến khoảng cách thế hệ ngày càng giãn ra, và Tết – thay vì hàn gắn – lại vô tình khoét sâu sự xa cách ấy…

Để Tết là nơi trở về an toàn

Trước hết, cần tái định nghĩa Tết trong mỗi gia đình. Tết không nhất thiết phải hoàn hảo về hình thức, mà cần đủ ấm áp về cảm xúc.

Thứ hai, chia sẻ và phân công hợp lý các công việc Tết. Khi trách nhiệm được san sẻ, áp lực sẽ giảm, niềm vui có cơ hội tăng lên.

Thứ ba, thực hành đối thoại liên thế hệ. Tết là dịp hiếm hoi để các thế hệ ngồi lại, lắng nghe nhau, không nhằm thuyết phục mà để hiểu.

Thứ tư, giáo dục trẻ em về ý nghĩa của Tết thông qua trải nghiệm, không áp đặt. Khi trẻ được tham gia và được giải thích, Tết sẽ trở thành ký ức đẹp chứ không phải nghĩa vụ.

Thứ năm, cần nhìn về cái Tết với sự cảm thông và chủ động đóng góp, điều tiết. Nếu Tết là của chung, chỉ có thể đông vui, đủ đầy khi cùng nhau hết lòng, hết sức, sẻ chia…

GS Huỳnh Văn Sơn