Thăm đền Bạch Mã: Theo dấu ngựa trắng dựng thành Thăng Long

Đền thờ Thành hoàng của Thăng Long

GS. TS. Đinh Khắc Thuân, Viện Trần Nhân Tông, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết, đền Bạch Mã xuất hiện khá sớm, gắn với truyền thuyết về việc xây La Thành của Cao Biền và đắp thành Thăng Long của vua Lý Thái Tổ, được ghi chép trong sách Việt điện u linh tập (thế kỷ XIV).

Qua tài liệu lịch sử cho thấy, đền được khởi dựng dưới thời nhà Đường - khi Cao Biền xây La Thành vào năm 866 - thờ thần Long Đỗ. Sau đó, vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra xây thành Thăng Long vào năm 1010, trong quá trình mở rộng phủ thành, nhưng nhiều lần đắp lên lại bị lở.

Đền Bạch Mã gắn với truyền thuyết về việc xây La Thành của Cao Biền và đắp thành Thăng Long của vua Lý Thái Tổ

Nhà vua bèn sai người tới đền Long Đỗ để cầu thần, thì thấy một con ngựa trắng từ đền đi ra. Theo dấu chân ngựa, vua cho đắp thành lũy, xây đến đâu vững đến đấy. Vua sai tạc một con ngựa trắng để thờ và phong thần làm Quốc đô Định bang Thành hoàng Đại vương, tức Thành hoàng của Kinh thành Thăng Long. Ngôi đền này vì thế cũng được gọi là đền Bạch Mã.

Tượng ngựa trắng thờ trong đền

Theo TS. Tạ Quốc Khánh, Viện Bảo tồn di tích, các yếu tố thần thiêng được tạo dựng trên nền tảng kết hợp với điều kiện tự nhiên vùng Hà Nội làm cho hiện tượng thờ thần ở đền Bạch Mã trở thành một nét độc đáo.

Sau này, cùng sự kết hợp thờ thần ở ba ngôi đền thiêng là đền Quán Thánh, đền Voi Phục và đền Kim Liên làm cơ sở cho sự hình thành tín ngưỡng thờ thần Thăng Long tứ trấn, tạo nên một đặc trưng thờ thần rất riêng của đất Thăng Long - Hà Nội trong lịch sử thờ bách thần của người Việt tại Thủ đô.

Hiện tượng thờ thần ở đền Bạch Mã trở thành một nét độc đáo. Ảnh: Q. Anh

Dấu ấn ngàn năm giữa lòng phố cổ

Trải qua hơn 1.000 năm lịch sử, ngôi đền Bạch Mã luôn được người dân và chính quyền gìn giữ, tu sửa và thờ phụng. Tuy quy mô, kiến trúc ban đầu không còn được bảo lưu, nhưng vị trí đền thì vẫn ở cửa thành phía Đông gắn với khu phố chợ sầm uất của Thăng Long, nay là phố cổ Hà Nội.

Ngôi đền cổ nhất trong tứ trấn Kinh thành Thăng Long xưa

Theo các nhà nghiên cứu, dáng dấp kiến trúc đền Bạch Mã hiện nay là dấu ấn đặc trưng của phong cách kiến trúc thế kỷ XIX thời Nguyễn. Đền được xây theo hình chữ “tam”, bên ngoài là phương đình tám mái.

Điểm đặc sắc của công trình kiến trúc này chính là hệ thống mái hình “vỏ cua” (hình mai con cua) liên kết giữa các hạng mục kiến trúc. Điều này tạo sự khép kín, liên hoàn, tăng thêm không gian cho di tích, tạo điểm nhấn khác biệt, hiếm thấy so với nhiều di tích vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Nhiều di vật quý được lưu giữ tại đền

Di tích hiện nay còn bảo quản được tượng và nhiều di vật quý: tượng thần Long Đỗ từ thời nhà Lê, thế kỷ XVII - XVIII; đôi tượng phỗng bằng gỗ ở gian trung tế mang phong cách độc đáo của nghệ thuật điêu khắc thời Lê; các bức hoành phi câu đối, 17 văn bia chữ Hán, chữ Nôm; 21 bản sắc phong; kiệu Bát cống, nhiều đồ thờ tự…

Với những giá trị trên, năm 1986, đền được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, năm 2022, đền Bạch Mã cùng với các đền đền Voi Phục, Quán Thánh, Kim Liên được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt Thăng Long tứ trấn.

Đền Bạch Mã hiện là điểm đến du lịch văn hóa, thu hút du khách trong và ngoài nước

Đền Bạch Mã là nơi thờ phụng, trở thành trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, người dân Hà Nội thường đến cầu bình an, may mắn, đặc biệt vào dịp lễ hội. Ngày nay, đền Bạch Mã còn là điểm đến du lịch văn hóa, thu hút du khách trong và ngoài nước tìm hiểu về lịch sử Thủ đô.

Di tích cổ kính đền Bạch Mã là một trong những biểu tượng của sự trường tồn của Thăng Long - Hà Nội. Hơn một nghìn năm tuổi, ngôi đền đã chứng kiến bao biến thiên lịch sử, vẫn đứng vững như một minh chứng cho sức sống văn hóa Việt. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của đền Bạch Mã đã và đang góp phần gìn giữ và lan tỏa hồn cốt Hà Nội nghìn năm văn hiến.

Thảo Nguyên