Thận trọng khi ủy quyền lập pháp, không lấy biện pháp tình thế làm cơ chế thường xuyên
Chiều 10-11, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật.
Nhắc lại chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: “Mọi hoạt động công quyền phải có căn cứ, đúng thẩm quyền và chịu sự kiểm soát”, các ý kiến tại phiên họp nhấn mạnh quan điểm thận trọng khi ủy quyền lập pháp và không thể chế hóa các giải pháp tình thế thành cơ chế vận hành thường xuyên.
Cân nhắc kỹ ranh giới ủy quyền
Thể hiện quan điểm này, ĐB Hoàng Quốc Khánh (Lai Châu) đề nghị cân nhắc thật kỹ việc thể chế hóa cơ chế giao quyền cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội hoặc Chính phủ ban hành nghị quyết điều chỉnh, sửa đổi luật ngoài kỳ họp.
Theo đại biểu, các quyết sách đặc thù thời gian qua (như Nghị quyết 30 trong phòng chống dịch hay Nghị quyết 26 về tháo gỡ điểm nghẽn) chỉ là giải pháp tình thế có thời hạn, không thể đưa vào luật để áp dụng thường quy. Cho phép cơ quan thi hành tự ban hành nghị quyết điều chỉnh luật do mình trình sẽ “làm mờ” ranh giới kiểm soát quyền lực. Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị giữ nguyên thủ tục thẩm định chính sách độc lập của Bộ Tư pháp đối với các dự án luật trọng yếu.
Đại biểu Hoàng Quốc Khánh (Lai Châu). Ảnh: QUANG PHÚC
Phát biểu sau đó, các ĐB Lê Hoàng Anh (Gia Lai), Dương Khắc Mai (Lâm Đồng), Nguyễn Thị Thu Hà (Quảng Ninh), Siu Hương (Gia Lai), Hoàng Thị Thanh Thúy (Tây Ninh)… đều bày tỏ đồng tình với quan điểm này.
ĐB Nguyễn Thị Thu Hà (Quảng Ninh) phân tích, hệ thống pháp luật hiện hành đã có đủ công cụ xử lý tình huống cấp bách (thủ tục rút gọn, các quy định pháp luật về tình trạng khẩn cấp, họp Quốc hội không thường lệ…). Việc viện dẫn tiền lệ Nghị quyết 30/2021/QH15 (về kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XV) và Nghị quyết 206/2025/QH15 (về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật), theo đại biểu, là chưa thuyết phục, bởi đó chỉ là các giải pháp đặc thù xử lý khó khăn trong một giai đoạn nhất định, không thể lấy làm tiền lệ để thể chế hóa thành cơ chế áp dụng thường xuyên, lâu dài.
“Ngay cả trong tình trạng khẩn cấp, việc ban hành văn bản vẫn phải đúng thẩm quyền; trong khi cơ chế mới chưa đến mức khẩn cấp lại cho phép cơ quan hành pháp ban hành văn bản sửa luật của Quốc hội (mức độ can thiệp lớn hơn nhưng điều kiện áp dụng lại kém nghiêm trọng hơn)”, ĐB Nguyễn Thị Thu Hà nhấn mạnh. Trường hợp sau khi cân nhắc vẫn thấy cần thiết phải có cơ chế ủy quyền điều chỉnh luật, ĐB đề xuất giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành nghị quyết điều chỉnh tạm thời thay vì giao cho Chính phủ. Điều này vừa bảo đảm tính nhanh gọn, rõ trách nhiệm, vừa tôn trọng thẩm quyền lập pháp tối cao của Quốc hội theo Điều 70 Hiến pháp.
ĐB Lê Hoàng Anh (Gia Lai). Ảnh: QUANG PHÚC
Cùng chung góc nhìn, ĐB Lê Hoàng Anh lưu ý thêm, không nên cho phép ủy quyền điều chỉnh cả "luật có tính nền tảng" (như Bộ luật Hình sự). ĐB đề xuất bổ sung vào Điều 59 danh mục loại trừ (tuyệt đối không được ủy quyền), bao gồm: tội phạm, hình phạt, hạn chế quyền con người, thuế, ngân sách, nợ công và tổ chức bộ máy. Đồng thời, cần luật hóa các khâu bắt buộc (đánh giá tác động, thẩm định độc lập, công khai hồ sơ) để chấm dứt tình trạng "đẩy trách nhiệm cho văn bản dưới luật".
Ở góc độ tổ chức thi hành, ĐB Phạm Thị Minh Huệ chỉ rõ cụm từ "trừ trường hợp luật có quy định khác" đang bị lợi dụng tạo kẽ hở cho hiện tượng "ủy quyền nối" (nghị định tiếp tục giao Bộ trưởng ban hành Thông tư), gây chậm hiệu lực và lúng túng cho người dân, doanh nghiệp. ĐB đề xuất nội dung giao quy định chi tiết phải xác định rõ ngay trong luật và không được giao lại cho cấp dưới.
ĐB Nguyễn Thị Hồng Hạnh (TPHCM). Ảnh: QUANG PHÚC
ĐB Nguyễn Thị Hồng Hạnh (TPHCM) đề nghị dự thảo phải phân biệt rõ ràng giữa "văn bản quy định chi tiết" và "văn bản quy định nội dung được giao" tại Điều 8 để tránh lúng túng khi địa phương phân cấp thụ lý. ĐB cũng cảnh báo, quy định văn bản hướng dẫn “đương nhiên hết hiệu lực theo văn bản giao nếu chưa có văn bản mới thay thế sẽ tạo "khoảng trống pháp lý" nguy hiểm. Ngoài ra, đề nghị bổ sung vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong khâu tổ chức thi hành pháp luật và làm rõ thẩm quyền bãi bỏ văn bản cũ khi sắp xếp đơn vị hành chính.
Chỉ áp dụng khi Quốc hội không thể họp và phải được cấp có thẩm quyền đồng ý
Phát biểu tiếp thu, giải trình ý kiến đại biểu, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, đề xuất cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ ban hành nghị quyết để điều chỉnh các quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được nhằm thể chế hóa Kết luận số 09-KL/TW của Bộ Chính trị về định hướng Chương trình xây dựng pháp luật, trong đó yêu cầu nghiên cứu cơ chế cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ ban hành văn bản điều chỉnh luật trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được.
Đề xuất cũng xuất phát từ bài học thực tiễn áp dụng Nghị quyết 30/2021/QH15 thời kỳ dịch Covid-19 và kinh nghiệm quốc tế nhằm giúp Nhà nước chủ động phản ứng chính sách trước các biến động an ninh, kinh tế, thương mại.
Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng. Ảnh: QUANG PHÚC
"Về bản chất pháp lý, đây là cơ chế ủy quyền lập pháp có điều kiện và mang tính tạm thời giúp nâng cao độ phản ứng chính sách của Nhà nước, cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành nghị quyết để điều chỉnh quy định của luật trong những điều kiện nhất định”, người đứng đầu Bộ Tư pháp phát biểu và khẳng định, quy định này không thay thế và không làm thay đổi nguyên tắc Hiến pháp quy định Quốc hội là cơ quan duy nhất có thẩm quyền lập Hiến và lập pháp theo Điều 70 Hiến pháp.
Theo Bộ trưởng, cơ chế này chỉ được áp dụng khi tình hình khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp được và phải được sự đồng ý của cấp có thẩm quyền. Nghị quyết của Chính phủ bắt buộc phải báo cáo và nhận được sự đồng ý của Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi ban hành. Văn bản ban hành theo cơ chế này chỉ có hiệu lực tối đa 12 tháng; cơ quan ban hành có trách nhiệm trình Quốc hội xem xét sửa đổi, bổ sung luật tại kỳ họp gần nhất.