Thanh Hóa: Khảo sát thực địa, thêm ghi nhớ các liệt sỹ tại hang Co Phương

Di tích lịch sử cách mạng cấp Quốc gia hang Co Phương có địa chỉ tại Bản Sại, xã Phú Lệ. (Ảnh: Hoa Mai/TTXVN)

11 dân công hỏa tuyến hy sinh trong trận không kích của không quân Pháp tại hang Co Phương (xã Phú Lệ, tỉnh Thanh Hóa) hơn 70 năm trước đến nay vẫn chưa được quy tập, hài cốt còn nằm lại trong hang núi.

Năm 2019, hang Co Phương được xếp hạng Di tích lịch sử cách mạng cấp Quốc gia, là "địa chỉ đỏ" có ý nghĩa quan trọng trong giáo dục truyền thống cách mạng, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn,” gắn với sự hy sinh của các liệt sỹ trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

Huyền thoại Co Phương

Di tích lịch sử cách mạng cấp Quốc gia hang Co Phương có địa chỉ tại Bản Sại, xã Phú Lệ, cách Quốc lộ 15 khoảng 800m về phía Đông, cách Trung tâm Ủy ban Nhân dân xã Phú Lệ khoảng 4km theo tỉnh lộ 521C.

Hang Co Phương, theo tiếng địa phương là Co Phường, nghĩa là hang Cây Khế, là một hang núi do thiên nhiên kiến tạo trong lòng núi đá, của dãy Pố Há. Hang có diện tích khoảng 18-20m2, nơi cao nhất cửa hang khoảng 4m, có 2 cửa đi vào, càng đi sâu vào bên trong lòng hang càng hẹp, nằm trong dãy núi đá có chiều dài khoảng 60m, rộng khoảng 40m, gồm các phiến đá lớn chồng xếp lên nhau, xung quanh núi là đồi đất.

Thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, hang Co Phương là địa điểm quan trọng, vừa là kho, trạm quân lương, cũng là nơi trú quân của bộ đội, thanh niên xung phong và dân công hỏa tuyến.

Ông Hà Văn Bức, bản Sại, xã Phú Lệ chỉ dẫn cửa hang Co Phương, nơi 11 liệt sỹ đã hy sinh năm 1953. (Ảnh: Hoa Mai/TTXVN)

Theo tài liệu ghi lại, do phát hiện vị trí quan trọng tập kết quân lương chi viện cho các chiến trường của quân ta, vào khoảng 3 giờ chiều 2/4/1953, máy bay thực dân Pháp đã bất ngờ thay nhau quần đảo, thả bom tàn sát khu vực Bản Sại, làm nhiều thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến đã anh dũng hy sinh trong khi làm nhiệm vụ, vận chuyển lương thực, thực phẩm, mở đường phục vụ các chiến dịch, trong đó có chiến dịch Thượng Lào.

Trong số đó, có 11 người thuộc Tiểu đội dân công hỏa tuyến, là người thuộc xã Thiệu Nguyên, huyện Thiệu Hóa (cũ) khi đang trú ẩn trong hang đã bị máy bay thực dân Pháp thả bom đánh sập.

Trong những ngày sau đó, lực lượng bộ đội và nhân dân địa phương đã tổ chức đào bới, cứu hộ, tuy nhiên, do khối đá lớn đổ sập chắn ngay cửa hang và địa hình phức tạp, việc tiếp cận gặp nhiều khó khăn, chỉ có thể mở một khe nhỏ để tiếp tế trong thời gian ngắn.

Khi không còn nhận được tín hiệu từ bên trong, công tác cứu hộ buộc phải dừng lại. Sự kiện này đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử địa phương và trở thành minh chứng cho sự hy sinh của lực lượng dân công hỏa tuyến trong kháng chiến.

Sau chiến tranh, nhiều phương án đưa hài cốt các liệt sỹ trong Hang Co Phương về quê nhà được tính đến. Tuy nhiên, do những khối đá lớn bị bom đánh sập, việc di dời và tìm kiếm hài cốt gặp rất nhiều khó khăn.

Sau nhiều thập kỷ, phương án giữ nguyên hiện trạng hang để các liệt sỹ tiếp tục yên nghỉ tại nơi đã hy sinh được thống nhất với sự đồng thuận của thân nhân.

Hằng năm, vào ngày giỗ chung, ngày rằm, mùng một hàng tháng, ngày lễ, tết, các cơ quan, ban, ngành của tỉnh, xã, thân nhân liệt sỹ, nhân dân địa phương và du khách, đều đến thăm viếng, dâng hương tưởng nhớ các anh hùng liệt sỹ đã anh dũng hy sinh tại Hang Co Phương.

Lên phương án tìm kiếm hài cốt liệt sỹ tại hang Co Phương

Thực hiện "Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ," mới đây, tỉnh Thanh Hóa đã giao cho Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, địa phương, thân nhân liệt sỹ, nhà khoa học và chuyên gia nghiên cứu, xây dựng phương án tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt 11 liệt sỹ hy sinh tại hang Co Phương.

Việc xây dựng phương án tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt các liệt sỹ nhằm làm rõ thêm thông tin về sự hy sinh của 11 dân công hỏa tuyến, đáp ứng nguyện vọng của thân nhân và góp phần gìn giữ, phát huy giá trị lịch sử của di tích.

Ngày 14/9, Đoàn khảo sát của tỉnh do Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa đã tiến hành khảo sát thực địa để phương án tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ tại Di tích lịch sử cách mạng cấp Quốc gia hang Co Phương, xã Phú Lệ.

Qua nghiên cứu đặc điểm, kết cấu của Hang Co Phương, kết hợp thông tin, tài liệu hiện có và ý kiến nhân chứng, đoàn khảo sát bước đầu xác định khu vực các liệt sĩ hy sinh và khả năng vị trí hài cốt vùi lấp trong hang. (Ảnh: Hoa Mai/TTXVN)

Tại hang Co Phương, đoàn đã khảo sát, đánh giá hiện trạng khu vực di tích và vị trí dự kiến tìm kiếm.

Qua nghiên cứu đặc điểm, kết cấu của hang Co Phương, kết hợp thông tin, tài liệu hiện có và ý kiến nhân chứng, đoàn bước đầu xác định khu vực các liệt sỹ hy sinh và khả năng vị trí hài cốt vùi lấp trong hang, đồng thời xác định tương đối vị trí, độ sâu và phạm vi khu vực cần tiếp tục nghiên cứu, tìm kiếm.

Tuy nhiên, các thành viên đoàn khảo sát cũng đưa ra nhận định việc tìm kiếm, thu hồi hài cốt và lấy mẫu phục vụ giám định ADN các liệt sỹ tại hang Co Phương sẽ gặp nhiều khó khăn do các liệt sỹ hy sinh đã hơn 70 năm, hài cốt có khả năng bị phân hủy, than hóa, vùi lấp trong đất đá. Bên cạnh đó, việc khai quật có thể tác động đến hiện trạng di tích.

Trên cơ sở khảo sát, đoàn công tác thống nhất trước mắt chưa tổ chức tìm kiếm, khai quật tại hang Co Phương, đồng thời tiếp tục rà soát, xác minh hồ sơ, tài liệu, đánh giá khả năng còn hài cốt và mức độ tác động đến di tích, lấy ý kiến thân nhân 11 liệt sỹ và các bên liên quan.

Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa sẽ chủ trì, phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Sở Nội vụ, Ủy ban Nhân dân xã Phú Lệ và các cơ quan liên quan tiếp tục nghiên cứu, tổng hợp, tham mưu Ban Chỉ đạo tỉnh xem xét, báo cáo Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh theo đúng quy định.

Quản lý, khai thác, bảo tồn, tôn tạo di tích quốc gia Hang Co Phương

Tên tuổi của những liệt sỹ ngày nay vẫn còn khắc ghi trên tấm bia đá đặt trước cửa hang Co Phương.Họ ra đi, nhưng tên tuổi còn mãi với núi sông này.

Khúc tráng ca của những người dân công hỏa tuyến gửi lại thân mình trong hang Co Phương năm xưa vẫn in đậm trong tâm trí của thân nhân, gia đình, dòng họ, trong mỗi người đang đi trong hòa bình hôm nay.

Lần giở những kỷ niệm còn sót lại, ông Nguyễn Dụng Nghiên, con trai của liệt sỹ Nguyễn Dung Phước ở thôn Trung Sơn, xã Thiệu Hóa không khỏi bùi ngùi, xúc động.

Bố hy sinh khi ông vừa tròn 7 tuổi. Ông không thể quên những giọt nước mắt của mẹ đã chảy xuống suốt bao năm trời. Lớn lên, ông được phân công lên công tác tại chính mảnh đất Phú Lệ - mảnh đất mà bố ông đã ngã xuống nên ông đã có nhiều điều kiện tìm hiểu về sự hy sinh của bố và đồng đội.

Nhiều năm liền sau đó, ông Nguyễn Dụng Nghiên đã gửi nhiều đơn thư gửi Sở Lao động Thương binh xã hội tỉnh Thanh Hóa, Bộ Lao động, Thương binh xã hội đề nghị Nhà nước công nhận 11 dân công hỏa tuyến nằm lại trong hang Co Phương là liệt sỹ vào năm 1989. Cũng như đề nghị giải quyết chế độ trợ cấp tiền tuất cho 11 gia đình còn thân nhân trong độ tuổi đủ điều kiện hưởng chế độ tiền tuất.

Ông Nguyễn Dụng Nghiên (xã Thiệu Hóa) cho biết việc Đảng, Nhà nước và tỉnh Thanh Hóa có chủ trương quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ, trong đó có cha tôi và 10 liệt sỹ còn lại ở hang Co Phương là một chủ trương đúng đắn, tốt đẹp và nhân văn. Tuy nhiên, nguyện vọng của gia đình nói riêng và các gia đình còn lại đều mong muốn để nguyên các liệt sỹ trong Hang Co Phương, bởi thời gian trôi qua cũng đã quá lâu rồi.

11 gia đình chúng tôi đều biết vị trí cụ thể mà cha, ông, người nhà của mình hy sinh là tại Hang Co Phương, điều này đã rất an ủi cho gia đình nên thống nhất để các liệt sỹ ở lại với hang Co Phương, để họ mãi mãi là đồng đội của nhau, cùng nhau chiến đấu và hy sinh.

Gần 30 năm nay, hàng năm gia đình tôi và thân nhân các gia đình liệt sỹ đều lên tận Hang Co Phương để làm giỗ chung cho 11 dân công hỏa tuyến hy sinh năm ấy vào cùng ngày 19/2 âm lịch.

Khu vực hang Co Phương. (Ảnh: Hoa Mai/TTXVN)

Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Phú Lệ Nguyễn Văn Mừng cho biết hang Co Phương đã trở thành địa chỉ đỏ của lòng tri ân, biểu tượng bất diệt của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam. Khu di tích hang Co Phương được quy hoạch thành không gian tưởng niệm trang nghiêm, bao gồm nhà bia, khu hành lễ, sân vườn và cột cờ.

Bên cạnh đó, những nội dung về hang Co Phương và 11 liệt sỹ đã được lồng ghép trong chương trình giáo dục lịch sử địa phương. Các hoạt động như tham quan thực tế, kể chuyện lịch sử, tọa đàm và trưng bày tư liệu tại Hang Co Phương được tổ chức thường xuyên đã giúp học sinh, sinh viên và thế hệ trẻ hôm nay hiểu rõ hơn về vai trò của lực lượng dân công hỏa tuyến và những hy sinh trong kháng chiến.

Ghi nhận các dấu tích lịch sử và để giáo dục truyền thống cách mạng, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và tri ân các anh hùng liệt sỹ, năm 1999, Ủy ban Nhân dân tỉnh Thanh Hóa đã có quyết định hỗ trợ kinh phí xây dựng Nhà bia tưởng niệm 11 anh hùng liệt sỹ tại Hang Co Phương.

Năm 2012, Ủy ban Nhân dân tỉnh Thanh Hóa đã lập quy hoạch, tôn tạo Di tích, đầu tư xây dựng các hạng mục: sân hành lễ, nhà bia, taluy đất trồng cỏ, khu để xe, đảo hoa, khu sân vườn, cột cờ, khu biển tên địa danh…

Tiếp đó, năm 2022, Ủy ban Nhân dân tỉnh Thanh Hóa đã quyết định hỗ trợ kinh phí 18,8 tỷ đồng, từ nguồn kinh Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 1 từ năm 2021 đến năm 2025, đầu tư xây dựng một số hạng mục như làm đường vào di tích; xây mới nhà thờ; tu bổ khuôn viên, đường điện, tường rào, cấp thoát nước, nhà trưng bày, đón tiếp khách. Dự án được thi công từ tháng 3/2025, đến nay, tiến độ thực hiện đạt khoảng 80% khối lượng, dự kiến hoàn thành trong tháng 9/2026.

Để hôm nay, hang đá Co Phương đã trở thành chứng nhân của sự bất tử, nơi tuổi trẻ hóa thành ánh lửa, soi sáng suốt chiều dài lịch sử. Sự hy sinh của các anh, các chị là khúc tráng ca bi hùng, là đỉnh cao của lòng quả cảm, là minh chứng thiêng liêng nhất cho chân lý “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”./.