Thanh niên '3 không' gặp nguy cơ bị tụt hậu thời AI

Sự phổ biến của AI đặt ra bài toán thích ứng kỹ năng, tiếp cận đào tạo và tìm kiếm cơ hội việc làm. Ảnh minh họa: Maxim Shemetov/Reuters.

Theo số liệu từ Cục Thống kê, trong quý III/2026, Việt Nam có khoảng 1,6 triệu thanh niên 15-24 tuổi thuộc nhóm NEET - "3 không" (tức không đi học, không có việc làm và không tham gia đào tạo, viết tắt của cụm "Not in Education, Employment or Training"), chiếm 11,4% tổng số thanh niên cùng độ tuổi.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) làm thay đổi yêu cầu tuyển dụng và kỹ năng lao động, một bộ phận thanh niên NEET có nguy cơ gặp thêm khó khăn khi quay lại thị trường lao động do thiếu cơ hội cập nhật kiến thức và tích lũy kinh nghiệm.

Tại Việt Nam, AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong công việc. Theo Khảo sát toàn cầu về kỳ vọng và lo ngại của người lao động năm 2025 (Global Workforce Hopes and Fears Survey 2025) của PwC, mạng lưới dịch vụ kiểm toán và tư vấn toàn cầu, 83% người lao động Việt Nam tham gia khảo sát cho biết đã sử dụng AI trong công việc. Trong đó, 38% sử dụng AI tạo sinh hàng ngày, cao hơn mức trung bình toàn cầu là 14%.

Sự phổ biến của AI đang làm thay đổi cách thức thực hiện nhiều nhiệm vụ, kéo theo nhu cầu cập nhật kỹ năng của người lao động. Với thanh niên NEET muốn tìm việc trở lại, khả năng sử dụng công nghệ có thể trở thành lợi thế, song quá trình thích ứng cũng đặt ra không ít thách thức.

Rào cản của AI

Theo báo cáo Tổng quan giáo dục năm 2026 (Education at a Glance 2026) của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), thanh niên không học tập, làm việc trong thời gian dài có thể mất cơ hội tích lũy kinh nghiệm và phát triển kỹ năng, khiến việc tìm kiếm việc làm trở nên khó khăn hơn.

Trong bối cảnh AI phát triển, nhóm này có thể đối mặt với ba rào cản đáng chú ý.

Thứ nhất, nguy cơ tụt hậu kỹ năng. Người đang học tập hoặc làm việc có thể tiếp cận AI thông qua trường học, doanh nghiệp và các nhiệm vụ thực tế. Trong khi đó, một bộ phận thanh niên NEET thiếu môi trường thực hành, cập nhật công nghệ thường xuyên, dẫn đến nguy cơ không theo kịp những kỹ năng mới.

Thứ hai, khó đáp ứng yêu cầu tuyển dụng. Theo báo cáo tháng 5/2025 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và Viện Nghiên cứu Quốc gia Ba Lan (NASK), khoảng 25% việc làm toàn cầu có mức độ tiếp xúc nhất định với AI tạo sinh, đặc biệt trong lĩnh vực hành chính và văn phòng. Khi AI đảm nhận một phần nhiệm vụ, doanh nghiệp có thể yêu cầu nhân viên thành thạo công cụ số và xử lý những công việc phức tạp hơn. Điều này có thể gây bất lợi cho thanh niên NEET thiếu kinh nghiệm hoặc chưa được đào tạo kỹ năng mới.

Thứ ba, hạn chế cơ hội đào tạo lại. Theo báo cáo Bộ công cụ chính sách dành cho thanh niên năm 2024 (OECD Youth Policy Toolkit 2024) của OECD, khó khăn tài chính và hạn chế tiếp cận công nghệ là những rào cản đối với việc học tập, phát triển kỹ năng của người trẻ. Với thanh niên NEET, những trở ngại này có thể khiến quá trình cập nhật kiến thức, học kỹ năng số và chuẩn bị quay lại thị trường lao động thêm khó khăn.

Ba yếu tố trên có thể tác động lẫn nhau, khiến một bộ phận thanh niên NEET khó tìm việc và tiếp tục kéo dài tình trạng "3 không".

AI mở ra cơ hội

Bên cạnh những thách thức về tuyển dụng, AI cũng mở ra cơ hội hỗ trợ thanh niên NEET học tập và tìm kiếm việc làm.

Theo báo cáo Hướng dẫn sử dụng AI tạo sinh trong giáo dục và nghiên cứu (Guidance for generative AI in education and research) năm 2023 của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO), AI tạo sinh có tiềm năng hỗ trợ hoạt động giảng dạy và học tập. Với những người đã rời trường học, công nghệ này có thể được sử dụng để giải thích kiến thức, luyện tập kỹ năng hoặc hỗ trợ xây dựng kế hoạch tự học.

Tuy nhiên, UNESCO lưu ý AI không thể tự giải quyết các vấn đề của giáo dục. Nội dung do công nghệ tạo ra cần được kiểm chứng, trong khi việc phát triển năng lực vẫn phụ thuộc vào quá trình học tập và thực hành của mỗi người.

Thanh niên "3 không" có thể tận dụng AI để cập nhật kiến thức và chuẩn bị ứng tuyển. Ảnh minh họa: Sarah Chai/Reuters.

Trong lĩnh vực việc làm, báo cáo Kỷ nguyên mới của dịch vụ việc làm công trong thời đại trí tuệ nhân tạo (A New Dawn for Public Employment Services: Service Delivery in the Age of Artificial Intelligence) năm 2024 của OECD cho biết một nửa số cơ quan dịch vụ việc làm công tại các quốc gia thành viên đã ứng dụng AI, phổ biến nhất là kết nối người tìm việc với vị trí tuyển dụng. Công nghệ còn được sử dụng để hỗ trợ định hướng nghề nghiệp và xây dựng chiến lược tìm việc.

Ở cấp độ cá nhân, thanh niên NEET có thể sử dụng AI để tìm hiểu yêu cầu tuyển dụng, xây dựng CV, luyện phỏng vấn và xác định những kỹ năng cần bổ sung. Chẳng hạn, người đã nghỉ việc trong thời gian dài có thể đối chiếu kinh nghiệm hiện có với mô tả công việc, từ đó lập kế hoạch học tập và chuẩn bị hồ sơ ứng tuyển.