Thành phố Hồ Chí Minh định hình hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đa cực

Chợ Bến Thành. (Ảnh: Hồng Đạt/TTXVN)

Với không gian mở rộng, Thành phố Hồ Chí Minh đang định hướng phát triển các cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa gắn với lợi thế từng khu vực.

Đây là cơ hội tổ chức lại nguồn lực, kết nối di sản, công nghệ, doanh nghiệp và thị trường, hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đa cực.

Tuy nhiên, để những không gian này trở thành các cực tăng trưởng, vấn đề không chỉ là đầu tư hạ tầng mà còn phải hình thành mạng lưới liên kết giữa di sản, doanh nghiệp, công nghệ, nguồn nhân lực và thị trường, tạo nên hệ sinh thái có khả năng sản xuất, phân phối và phát triển những sản phẩm văn hóa mang giá trị kinh tế.

Tổ chức không gian phát triển theo lợi thế từng khu vực

Thành phố Hồ Chí Minh sở hữu không gian phát triển đa dạng, từ khu vực đô thị lịch sử, trung tâm thương mại-dịch vụ, các địa bàn công nghiệp đến những vùng có thế mạnh về du lịch biển, sinh thái và văn hóa cộng đồng. Đây là điều kiện để phát triển công nghiệp văn hóa theo hướng đa cực, trong đó mỗi khu vực đảm nhận những chức năng riêng nhưng cùng tham gia vào chuỗi giá trị sáng tạo.

Theo ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố đang đẩy nhanh công tác quy hoạch, chuẩn bị đầu tư tại ba cụm trọng điểm gồm Bàu Bàng, Gò Ông Sầm và Công viên Lịch sử Văn hóa Dân tộc.

Cùng với đó, thành phố định hướng xây dựng Bản đồ không gian văn hóa-thể thao, nghiên cứu phát triển công viên điện ảnh, hướng đến xây dựng trung tâm âm nhạc và sự kiện quốc tế, hình thành các hoạt động sáng tạo có khả năng kết nối với thị trường trong nước và quốc tế.

Ngành văn hóa cũng ưu tiên xây dựng cơ chế quản lý, vận hành và chính sách ưu đãi đối với các trung tâm, cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa và tổ hợp sáng tạo. Điều này cho thấy định hướng phát triển không chỉ dừng ở xây dựng cơ sở vật chất mà còn chú trọng mô hình tổ chức, cơ chế hoạt động và khả năng thu hút nguồn lực.

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng văn hóa phải được nhìn nhận là thành phần cấu thành của đô thị, hiện diện ngay từ quá trình quy hoạch, thiết kế và tổ chức không gian phát triển, thay vì chỉ được bổ sung sau khi hoàn thành hạ tầng.

Theo ông, tài nguyên văn hóa Thành phố có thể nhận diện qua nhiều lớp không gian đan xen, gồm di sản lịch sử và kiến trúc; văn hóa sông nước và sinh thái; văn hóa cộng đồng; không gian sáng tạo và công nghiệp văn hóa; không gian ký ức đô thị gắn với công nghệ số. Những lớp giá trị này có mối quan hệ tương tác, góp phần hình thành bản sắc và sức hấp dẫn của đô thị.

Ở góc độ quy hoạch, Tiến sỹ khoa học, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, Phó Chủ tịch Hội Cảnh quan văn hóa châu Á nhận định việc mở rộng không gian sau sáp nhập tạo cơ hội để Thành phố phát triển theo cấu trúc đa cực, đa trung tâm. Trong số đó, các khu vực đô thị mới có điều kiện phát triển những chức năng hiện đại, trong khi khu trung tâm lịch sử cần được bảo tồn, chỉnh trang và phát huy giá trị kinh tế-xã hội từ di sản.

Dinh Độc Lập. (Ảnh: Hồng Đạt/TTXVN)

Từ trường hợp Dinh Độc Lập và khu trung tâm lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn đề xuất tiếp cận bảo tồn ở quy mô không gian rộng hơn, kết nối di tích với hệ thống công trình kiến trúc, bảo tàng, thư viện, cảnh quan, tuyến phố và các hoạt động văn hóa.

Dinh Độc Lập có thể đóng vai trò hạt nhân trong mạng lưới không gian di sản, trục Lê Duẩn được định hướng trở thành không gian văn hóa gắn với hoạt động giao lưu, hội nhập quốc gia và quốc tế.

Từ góc nhìn này, hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đa cực không chỉ gồm những trung tâm sản xuất nội dung hay tổ hợp sáng tạo mới mà còn có thể bao gồm các cực di sản, nghệ thuật, du lịch và kinh tế trải nghiệm. Mỗi cực phát huy thế mạnh riêng, tạo ra sản phẩm và dịch vụ khác nhau; đồng thời liên kết trong mạng lưới kinh tế chung của Thành phố.

Hình thành chuỗi giá trị và hoàn thiện cơ chế vận hành

Hiệu quả của các cực công nghiệp văn hóa không chỉ phụ thuộc vào hạ tầng mà còn ở khả năng hình thành chuỗi giá trị, kết nối doanh nghiệp, nguồn nhân lực sáng tạo, công nghệ và thị trường. Qua đó, sản phẩm văn hóa được sản xuất, phân phối trên nhiều nền tảng, tạo doanh thu và nguồn lực tái đầu tư cho hoạt động sáng tạo.

Trong chuỗi giá trị này, dữ liệu văn hóa đang trở thành một nguồn lực mới đối với doanh nghiệp sáng tạo. Ông Nguyễn Ý Nhạc, nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Công ty Gu Việt Nam cho rằng trong môi trường số, di sản không chỉ cần được bảo tồn về mặt vật thể mà còn phải được định danh, dữ liệu hóa, hiển thị, truy xuất và tạo điều kiện tái sử dụng hợp pháp.

Biểu diễn sân khấu ở Thành phố Hồ Chí Minh. (Ảnh: Thu Hương/TTXVN)

Theo ông Nguyễn Ý Nhạc, nhiều giá trị di sản vẫn tồn tại trong không gian thực nhưng chưa được thể hiện đầy đủ trên các nền tảng số do thiếu dữ liệu chuẩn, cơ chế cấp phép và chiến lược phân phối nội dung. Điều này hạn chế khả năng tiếp cận của công chúng; đồng thời làm giảm cơ hội khai thác nguồn tư liệu văn hóa để phát triển những sản phẩm sáng tạo mới.

Ở một hướng khác, ông Lê Việt Hùng, Giám đốc Công nghệ Công ty Thương mại-Dịch vụ Hồng Vân đề xuất ứng dụng dữ liệu số, công nghệ tương tác, trò chơi giáo dục, nghệ thuật âm thanh, ánh sáng và trí tuệ nhân tạo để phát triển sản phẩm trải nghiệm di sản.

Theo ông, công nghệ phải phù hợp với đặc điểm di sản và nhu cầu công chúng, bảo đảm tính xác thực của nội dung, quyền của chủ thể di sản. Đồng thời, cần có sự phối hợp giữa đơn vị quản lý, chuyên gia và doanh nghiệp ngay từ khâu xây dựng ý tưởng, tính toán chi phí vận hành, duy trì và khả năng mở rộng thị trường để sản phẩm phát triển bền vững.

Những đề xuất từ doanh nghiệp cho thấy, các cực công nghiệp văn hóa cần tăng cường liên kết giữa đơn vị quản lý di sản, doanh nghiệp công nghệ, nghệ thuật, du lịch và truyền thông, từ khâu sáng tạo đến sản xuất, phân phối. Sự hợp tác này giúp đa dạng hóa sản phẩm văn hóa trong các lĩnh vực giáo dục, giải trí, thiết kế và trải nghiệm; đồng thời tạo sự bổ trợ về chức năng giữa các cực sáng tạo, tránh trùng lặp và phân tán nguồn lực.

Bên cạnh quy hoạch và nguồn nhân lực, một trong những điều kiện quan trọng để hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đa cực là cơ chế huy động, quản lý và sử dụng nguồn lực. Theo Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh Trần Thế Thuận, cùng với nghiên cứu cơ chế quản lý và ưu đãi đối với các cụm công nghiệp sáng tạo, Thành phố sẽ thúc đẩy thí điểm hợp tác công-tư trong quản trị nhà hát, bảo tàng, trung tâm thể thao; nghiên cứu triển khai sàn giao dịch bản quyền tác phẩm nghệ thuật và các hình thức trải nghiệm lịch sử bằng công nghệ.

Những công cụ này có thể hỗ trợ kết nối các chủ thể trong hệ sinh thái. Trong đó, nhà hát và bảo tàng không chỉ thực hiện chức năng biểu diễn, trưng bày mà còn có thể hợp tác sản xuất, cung cấp nội dung và phát triển sản phẩm. Sàn giao dịch bản quyền, nếu được tổ chức phù hợp sẽ hỗ trợ chuyển giao quyền khai thác và mở rộng thị trường đối với sản phẩm sáng tạo.

Tuy nhiên, hiệu quả của các cơ chế phụ thuộc vào khả năng tháo gỡ những vướng mắc về tiếp cận mặt bằng, sử dụng tài sản công, xác định quyền sở hữu trí tuệ, thu hút doanh nghiệp và phân chia lợi ích. Các chính sách hỗ trợ về đất đai, hạ tầng, thuế và đầu tư cần gắn với năng lực sản xuất, phát triển thị trường và kết quả hoạt động, tránh tình trạng tập trung nguồn lực xây dựng công trình nhưng thiếu sản phẩm.

Đồng thời, cần có cơ chế điều phối giữa các cực sáng tạo, bảo đảm sự liên thông về dữ liệu, hạ tầng, nhân lực, hoạt động xúc tiến và phân phối sản phẩm. Nếu thiếu kết nối, mỗi không gian có thể trở thành điểm hoạt động độc lập, khó tạo ra lợi thế quy mô và sức cạnh tranh chung.

Từ góc độ phát triển đô thị, những đề xuất của kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn cũng cho thấy cần kết hợp quy hoạch không gian với kế hoạch tổ chức hoạt động kinh tế, văn hóa và hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả. Một khu vực được quy hoạch tốt nhưng thiếu hoạt động thường xuyên, thiếu sự tham gia của doanh nghiệp và cộng đồng sẽ khó tạo ra sức sống kinh tế bền vững.

Phát triển hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đa cực giúp Thành phố Hồ Chí Minh khai thác lợi thế không gian đô thị mở rộng, phát huy giá trị di sản và kết nối các lĩnh vực nghệ thuật, công nghệ, sản xuất, dịch vụ trong chuỗi giá trị chung.

Hiệu quả mô hình không chỉ đo bằng quy mô đầu tư mà còn ở khả năng tạo ra sản phẩm có sức cạnh tranh, phát triển thị trường và nguồn lực tái đầu tư, qua đó hình thành động lực tăng trưởng mới cho thành phố./.