Thành Phố Hồ Chí Minh - Tầm nhìn trăm năm: Bài cuối: Xây dựng năng lực thích nghi trước biến đổi xã hội

Điều quan trọng không phải là một thế kỷ tới thành phố sẽ xây thêm bao nhiêu công trình, mà là thành phố sẽ có khả năng thích nghi đến đâu trước những thay đổi mà ngày hôm nay chúng ta chưa thể dự đoán. Lịch sử phát triển của nhân loại cho thấy những biến động lớn nhất thường không xuất hiện trong các bản dự báo. Một trăm năm trước, rất ít người có thể hình dung internet sẽ làm thay đổi toàn bộ cách con người học tập, làm việc, giao tiếp và kinh doanh. Năm mươi năm trước, không ai dự báo được nền kinh tế số sẽ trở thành một động lực tăng trưởng toàn cầu. Hai mươi năm trước, rất ít người tin rằng trí tuệ nhân tạo có thể thực hiện nhiều công việc trí óc vốn được xem là độc quyền của con người.

Trong tương lai một thế kỷ tới, những biến đổi còn có thể lớn hơn rất nhiều. Công nghệ sẽ thay đổi, mô hình sản xuất sẽ thay đổi, cơ cấu việc làm sẽ thay đổi, dân số sẽ thay đổi, khí hậu sẽ thay đổi, thậm chí cách con người sống, học tập, di chuyển và xây dựng các mối quan hệ xã hội cũng sẽ thay đổi.

TPHCM triển khai nhiều giải pháp nhằm ứng phó với các biến đổi xã hội thời gian tới

Không ai có thể dự báo chính xác được tương lai đó. Vì vậy, quy hoạch dài hạn không thể được xây dựng trên tham vọng dự báo tương lai một cách tuyệt đối. Giá trị lớn nhất của quy hoạch thế kỷ không nằm ở khả năng đoán đúng tương lai, mà nằm ở khả năng chuẩn bị ứng phó cho nhiều tương lai khác nhau. Nói cách khác, quy hoạch thế kỷ không phải là quy hoạch các kịch bản cụ thể, mà là quy hoạch năng lực thích nghi.

Từ góc nhìn này, có thể thấy nhiều cuộc tranh luận hiện nay vẫn đang tập trung vào phương tiện thay vì mục tiêu. Chúng ta nói nhiều về metro, nhưng metro chỉ là một công cụ. Chúng ta nói nhiều về trung tâm tài chính, nhưng đó cũng chỉ là một công cụ. Thành phố thông minh là công cụ, chuyển đổi số là công cụ, thành phố sáng tạo là công cụ, các khu công nghệ cao, các trung tâm đổi mới sáng tạo hay các cực tăng trưởng mới cũng đều là công cụ.

Điều cần được trả lời trước tiên là những công cụ đó phục vụ cho mục tiêu gì. Nếu nhìn ở quy mô vùng và tầm nhìn một thế kỷ, mục tiêu lớn nhất của TPHCM không nên chỉ là trở thành một thành phố giàu có hơn, hiện đại hơn hay có quy mô lớn hơn. Vai trò quan trọng hơn là thành phố phải trở thành trung tâm hấp thụ, chuyển hóa và tái tạo cơ hội phát triển cho toàn bộ không gian Nam Bộ. Đây có thể là chức năng chiến lược quan trọng nhất mà không một đô thị nào khác tại Việt Nam có đủ điều kiện để đảm nhận.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, TPHCM sẽ phải đóng vai trò là nơi hấp thụ các dòng dịch chuyển dân cư từ những khu vực chịu tác động mạnh của nước biển dâng, xâm nhập mặn hay thiên tai cực đoan. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và tự động hóa thay thế hàng loạt công việc truyền thống, TPHCM sẽ phải trở thành trung tâm đào tạo lại, chuyển đổi nghề nghiệp và tạo ra các cơ hội việc làm mới cho hàng triệu lao động. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt, thành phố sẽ phải là nơi thu hút tri thức, công nghệ, vốn đầu tư và nhân tài từ khắp nơi trên thế giới để duy trì năng lực cạnh tranh của cả vùng.

Trong bối cảnh các cuộc khủng hoảng kinh tế, dịch bệnh hay các cú sốc địa chính trị ngày càng xuất hiện với tần suất cao hơn, TPHCM sẽ phải trở thành trung tâm ổn định, điều tiết và phục hồi của toàn bộ miền Nam. Nếu nhìn từ vai trò đó, quy hoạch không còn đơn thuần là câu chuyện bố trí đất đai hay phân chia các chức năng đô thị. Bản chất sâu xa hơn của quy hoạch là xây dựng năng lực xã hội.

Đó là năng lực tạo ra việc làm mới khi các ngành nghề cũ suy giảm. Đó là năng lực đào tạo lại con người khi tri thức và công nghệ thay đổi. Đó là năng lực tiếp nhận những dòng dân cư mới mà vẫn duy trì được chất lượng sống. Đó là năng lực bảo vệ những nhóm yếu thế trước các cú sốc kinh tế và xã hội. Đó là năng lực giữ chân và thu hút nhân tài. Đó là năng lực duy trì niềm tin xã hội trong những thời điểm bất ổn. Đó là năng lực phục hồi sau khủng hoảng. Đó là năng lực đổi mới liên tục qua nhiều thế hệ. Đây mới chính là những hạ tầng quan trọng nhất của thế kỷ XXI. Đường sá có thể xuống cấp và được xây lại, công nghệ có thể thay đổi, các ngành kinh tế có thể xuất hiện rồi biến mất. Nhưng một xã hội có khả năng học hỏi, thích nghi và đổi mới liên tục sẽ luôn tìm được con đường phát triển mới cho mình.

Ngược lại, một thành phố dù sở hữu rất nhiều công trình hiện đại vẫn có thể suy giảm nếu xã hội bên trong mất đi khả năng thích nghi với sự thay đổi. Bởi vậy, tầm nhìn 100 năm của TPHCM không nên được định nghĩa bằng số lượng cao ốc, chiều dài metro, quy mô dân số hay GRDP. Tất cả những chỉ số đó chỉ phản ánh trạng thái của một thời kỳ nhất định. Điều cần được định nghĩa là năng lực cốt lõi của thành phố. Đó là năng lực kết nối với thế giới. Năng lực hấp thụ những biến động lớn. Năng lực chuyển hóa khủng hoảng thành cơ hội. Năng lực nuôi dưỡng và phát triển con người.

Năng lực tạo ra những cơ hội mới cho các thế hệ tương lai. Nếu xây dựng được những năng lực đó, TPHCM sẽ không chỉ là trung tâm kinh tế lớn nhất Việt Nam, mà sẽ trở thành một trong những đô thị có sức sống bền bỉ nhất Châu Á, bởi giá trị lớn nhất của nó không nằm ở những gì được xây dựng, mà nằm ở khả năng liên tục học hỏi, thích nghi, tái tạo và vươn lên trước mọi biến động của thời đại. Đó mới là ý nghĩa sâu xa nhất của một quy hoạch mang tầm nhìn một thế kỷ.

Quy hoạch tầm nhìn 100 năm cho TPHCM suy cho cùng không phải là một bản thiết kế định hình sẵn bằng bê tông cốt thép, mà là một hệ điều hành mở. Hệ điều hành đó phải đủ linh hoạt để tích hợp mọi biến động chưa biết trước của công nghệ, khí hậu và dịch bệnh; đồng thời đủ bao dung để không một người dân nào bị bỏ lại phía sau trong các cuộc chuyển dịch lớn của thời đại. Khi chúng ta ngừng đóng khung thành phố vào những mét vuông đất hay những cột mốc GRDP, chúng ta mới kích hoạt được không gian phát triển thực sự của nó: không gian của tư duy đổi mới, của tri thức và của một sức sống nội sinh bền bỉ.