Thành phố Văn học nhìn từ căn bếp Anne Carson

“Thành phố văn học” trong một “quốc gia văn học”

Đây không phải là lần đầu tiên xảy ra chuyện một cụ bà, cụ ông đang đi siêu thị, dọn dẹp nhà cửa thì bất chợt nhận cú điện thoại báo tin mình được giải Nobel văn chương, vật lý, sinh học hay kinh tế... rớt trúng. Nhiều người có phản ứng như bà Anne, thốt lên: “Họ điên hết rồi!”.

Nhưng đây là chuyện lần đầu xảy ra ở Reykjavík. Tưởng sẽ tưng bừng rộn ràng như một ngôi làng châu Á ăn mừng đứa con cầu thủ thắng trận bóng cấp khu vực trở về, màn ăn mừng Nobel cụ bà Anne Carson trông cũng đơn giản. Có một đêm nhạc và đọc thơ diễn ra tại Reykjavík: không quá đông người, nhưng đủ sự trang trọng. 

Sáng hôm sau, trong một nhà hàng nhỏ, người dân Reykjavík lại thấy cụ già đoạt giải Nobel văn chương và ông chồng, cả hai đều ở tuổi đi đứng hơi chậm chạp rồi, đẩy cửa vào gọi món như bao thực khách khác. Ở hiệu sách nhỏ gần đó, người ta vẫn thấy ông bà này đi lựa sách như một ngày cuối tuần bình thường chưa bị “sét” Nobel giáng xuống.

Nhà thơ Anne Carson ghé chọn sách ở nhà sách độc lập Skálda ở Reykjavík sau khi có tin bà được giải Nobel Văn học 2026. Ảnh: Instagram Skaldabokabud

Một tuần sau đó, ngày 14.10, tại khán phòng Mengi trang trọng, các dãy ghế bên dưới chật kín, độc giả thấy bà Anne Carson bước ra với phong cách ăn mặc lịch lãm và hơi nam tính như mọi khi. Bà có màn đọc thơ chung với nhà thơ gốc Việt Ocean Vuong. Thời gian này, Vuong cùng nhiều nghệ sĩ tài năng khác cũng đến Reykjavík tham gia sự kiện RVK Poetics #26 chủ đề Ocean Vuong & Friends.

Reykjavík, quê hương của sử thi Iceland và thi ca Edda gần đây nổi lên như một thành phố trung tâm văn học châu Âu và toàn cầu. Tại đây có Lễ hội Văn học quốc tế (Alþjóðleg Bókmenntahátíðí Reykjavík) diễn ra hai năm một lần. Trong 30 năm qua, sự kiện này đã chào đón nhiều học giả văn học, sử học, chính trị gia, triết gia, họa sĩ... nổi tiếng, kể cả những nhà văn đoạt giải Nobel tham gia. Thành phố này cũng rộng cửa mở các khu lưu trú sáng tác miễn phí dành cho các nhà văn ở các thành phố trong mạng lưới sáng tạo văn học. Ngoài ra, từ năm 2019, thành phố này khai sinh một giải thưởng văn học quốc tế Halldór Laxness với trị giá lên đến 15.000 Euro...

Hằng ngày, với người yêu văn học sống ở Reykjavík, sẽ không thiếu những sự kiện, từ những buổi trao đổi sáng tác văn chương, gặp gỡ tác giả, ra mắt sách, các tọa đàm học thuật liên quan tới văn học Iceland nói riêng, thế giới nói chung. Sinh hoạt văn học vẫn luôn đầy ắp ở Reykjavík cho dù Reykjavík có thêm một nhà thơ đoạt giải Nobel hay không. Nói không quá, văn học là sinh khí đời sống ở đây.

Như vậy, là một quốc gia nhỏ với dân số chưa đến 404.000 người, nhưng Iceland dần trở thành một trung tâm văn học quốc tế. Quốc gia này được xếp hàng đầu thế giới về số đầu sách mà cư dân đọc, đồng thời đứng đầu thế giới về tỉ lệ người viết, xuất bản sách hằng năm. Theo một thống kê, cứ 10 người dân Iceland thì có một trong đời từng viết và xuất bản ít nhất một cuốn sách. Mỗi năm quốc gia này có hơn 1.000 đầu sách tiếng Iceland được ấn hành. Và cũng có chuyện vui: vì dân Iceland tới nay vẫn giữ “phong tục” lấy tháng trước lễ Giáng sinh để đua nhau xuất bản sách nên giới xuất bản gọi đây là mùa “Lụt sách trước thềm Giáng sinh” (Book-Flood-Before-Christmas) của quốc gia này... 

Thực tế nói trên lý giải vì sao Iceland đặt văn chương vào vai trò trung tâm trong phát triển văn hóa đô thị và thủ đô của mình. 

Sinh khí từ Thành phố Văn học 

Từ sáng kiến Liên minh Toàn cầu về Đa dạng Văn hóa, chương trình Thành phố Văn học của UNESCO (UNESCO's City of Literature) là một phần của Mạng lưới Thành phố Sáng tạo (Creative Cities Network) do UNESCO khởi xướng từ năm 2004. Hiện nay đã có 408 thành phố của 90 quốc gia trên thế giới gia nhập mạng lưới này, với 7 lĩnh vực sáng tạo: văn học, điện ảnh, thiết kế, mỹ thuật, ẩm thực, thủ công mỹ nghệ - nghệ thuật dân gian và nghệ thuật truyền thông. Trong số đó, có 63 thành phố trải rộng trên 6 châu lục và 46 quốc gia gia nhập mạng lưới thành phố văn học; có thể kể đến một số cái tên tiêu biểu ngoài Dublin (Ireland) và Reykjavík (Iceland), như: Edinburgh (Scotland), Iowa City (Mỹ), Melbourne (Úc), Prague (Séc) hay Lyon (Pháp)... 

Các thành phố được công nhận là thành phố sáng tạo văn học phải đáp ứng các tiêu chuẩn mà UNESCO đưa ra về: chất lượng, số lượng và sự đa dạng của ngành xuất bản tại thành phố; chất lượng và số lượng các chương trình giáo dục tập trung vào văn học trong nước hoặc nước ngoài ở cấp tiểu học, trung học và đại học; văn học, kịch nghệ và/hoặc thơ ca đóng vai trò quan trọng trong thành phố; tổ chức các sự kiện và lễ hội văn học nhằm quảng bá văn học trong nước và quốc tế; sự tồn tại, phát triển của các thư viện, nhà sách và các trung tâm văn hóa công cộng hoặc tư nhân nhằm bảo tồn, quảng bá và phổ biến văn học trong nước và quốc tế; sự tham gia của ngành xuất bản trong việc dịch các tác phẩm văn học từ nhiều ngôn ngữ quốc gia và văn học nước ngoài; sự tham gia tích cực của các phương tiện truyền thông truyền thống và hiện đại trong việc quảng bá văn học và củng cố thị trường cho các sản phẩm văn học. 

Nhà thơ Ocean Vuong đọc thơ cùng nhà thơ Anne Carson vào ngày 14.10 vừa qua tại Reykjavík. Ảnh chụp lại màn hình từ trang FP Reykjavík var útnefnd Bókmenntaborg UNESCO.

Bốn năm một lần, sẽ có một ban giám sát xem xét lại mức độ cam kết và hiệu quả thực tế để đảm bảo khả năng duy trì danh hiệu với những thành phố đã được công nhận.

Như vậy, qua hệ thống tiêu chí trên, có thể thấy Thành phố Văn học không chỉ là cảnh quan truyền cảm hứng hào nhoáng mà còn là bối cảnh của dân trí, sinh hoạt trí thức, đời sống chiều sâu văn hóa tinh thần của thị dân định vị sức mạnh mềm của đô thị, quốc gia đó. Ví dụ trường hợp thành phố di sản Baghdad - thành phố văn chương đầu tiên của châu Á được UNESCO công nhận - ngay từ đầu đã khởi động hợp tác với Chương trình Viết quốc tế tại Iowa City (IWP) để ươm mầm đào tạo, khuyến khích người viết độ tuổi thanh thiếu niên (16 - 23), ươm mầm một thế hệ nhà văn có khả năng biểu đạt một cách sáng tạo tầm nhìn về quốc gia mình.

Một Bayt al-Hikma (Ngôi nhà Trí tuệ), nơi từng được xem là học viện tri thức và văn hóa hình thành vào thế kỷ VIII được phục dựng trong một hình thái hiện đại, trở thành trụ sở chính của Thành phố Văn học Baghdad. Hội sách quốc tế Baghdad, chương trình Mùa xuân Sáng tạo hay dự án thơ ca dành cho thanh niên Iraq... được khởi sinh trong chương trình Thành phố Văn học đem lại một sự cân bằng đáng kể trong bối cảnh các thành phố Trung Đông luôn phập phồng bởi các cuộc chiến. Hay như Dublin (Ireland), thành phố quê hương, nơi chốn in đậm dấu ấn trong sáng tác của văn hào James Joyce gia nhập mạng lưới Thành phố Văn học UNESCO từ năm 2010 cũng dần dần là điểm đến mới của học thuật, xuất bản và sáng tạo văn học.

Ukraine - quốc gia đang gánh chịu cuộc chiến tranh gây ra do thứ chủ nghĩa bá quyền trần trụi, cũng có một thành phố văn học - đó là Lviv. Trong chiến tranh, nơi đây vẫn diễn ra chương trình Tháng đọc sách của tác giả, một Diễn đàn nhà xuất bản quy tụ các dịch giả quốc tế và chương trình lễ hội BookMania, nơi trẻ em được tiếp nhận những kiến thức, kỹ năng, truyền cảm hứng đọc sách từ những người có ảnh hưởng trong xã hội... Lấy slogan Lviv: Thành phố của Cảm hứng (Lviv: City of Inspiration), các chương trình của thành phố văn học như xây dựng mạng lưới dịch thuật, hỗ trợ sáng tác, lấy văn chương làm cầu nối với các thành phố khác vẫn diễn ra cách này cách khác dưới mưa bom bão đạn tàn khốc. 

Mạng lưới các Thành phố Văn học trên toàn cầu không chỉ hiện diện những đô thị có “quyền lực văn hóa” hay đẳng cấp phát triển theo nghĩa hiện đại như Barcelona (Tây Ban Nha), Angoulême (Pháp), Okazama (Nhật), Seattle (Mỹ)... mà còn một cách trang trọng, giới thiệu những thành phố có hoàn cảnh địa chính trị và số phận văn hóa đặc biệt như: Lahore (Pakistan), Wonju (Hàn Quốc), Jakarta (indonesia), Kozhikode (Ấn Độ), Durban (Nam Phi) hay Nam Kinh (Trung Quốc)... Có vẻ như vượt qua một hệ thống tiêu chí căn bản để được công nhận thuộc về mạng lưới sáng tạo thì đã rồi, điều mà các thành phố, quốc gia chọn đặt văn chương, tri thức vào vị trí trung tâm trong bối cảnh thế giới bất ổn còn cho thấy một khát vọng, một lý tưởng cân bằng của những giá trị tạo nên sự bền vững.

Cuộc gặp gỡ với một thành phố

Bà Anne Carson cùng chồng - ông Robert Currie - nhập quốc tịch Iceland vào năm 2022. Là nhà thơ “nhập tịch”, bà sống giản dị và tận hưởng không khí sáng tạo của một thủ đô ở một quốc gia chọn ngôn ngữ bản địa cổ xưa Iceland làm di sản đồng thời là sinh ngữ để bảo tồn, sử dụng trong đời sống thường nhật, chống lại mọi sự xâm nhập và tiếp biến mà xu hướng văn hóa toàn cầu và công nghệ có thể tạo ra (còn gọi là chính sách ngôn ngữ thuần khiết - hreintungustefna), chọn văn chương làm lĩnh vực biểu đạt vị thế và sức mạnh của riêng mình. 

Đến đây, có thể nhìn thấy sự tương đồng trong sự nghiệp thơ ca độc đáo của bà và con đường kỳ lạ của thành phố, quốc gia mà bà chọn dừng chân. 

Nguyễn Vĩnh Nguyên

__________________

(*) Một số thông tin trong bài viết được tham khảo từ trang Cities of Literature (citiesoflit.com)