Thanh tra Chính phủ chỉ ra loạt vi phạm tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Nhiều vi phạm trong thực hiện cơ chế tự chủ

Ngày 26/6/2026, Thanh tra Chính phủ ban hành Kết luận thanh tra số 386/KL-TTCP về trách nhiệm trong việc thực hiện cơ chế tự chủ giai đoạn 2016-2022 tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VHL).

Trong giai đoạn 2016-2022, Thanh tra Chính phủ, Kiểm toán Nhà nước và Thanh tra Bộ Tài chính đã tiến hành thanh tra, kiểm toán tại VHL.

Theo tổng hợp báo cáo của VHL đối với 38 đơn vị tự bảo đảm một phần chi thường xuyên trong giai đoạn 2018-2022, mức tự chủ chi thường xuyên được giao năm 2018 bình quân khoảng 44,3%. Mức báo cáo thực hiện giai đoạn 2018-2022 bình quân 55,5%, tăng bình quân 11,2 điểm phần trăm so với mức được giao năm 2018.

Kết quả kiểm tra cho thấy việc phân loại mức độ tự chủ của VHL đối với các đơn vị trực thuộc còn một số vi phạm.

Chủ tịch VHL ban hành 41 quyết định phê duyệt phương án tự chủ đối với 41 đơn vị vào ngày 17/5/2018, chậm hơn 10 tháng so với quy định.

Theo Thanh tra Chính phủ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam có nhiều thiếu sót, hạn chế, vi phạm giai đoạn 2016-2022.

Chủ tịch VHL cũng không tổ chức thẩm định phương án tự chủ của các tổ chức khoa học và công nghệ thuộc quyền quản lý. Việc này dẫn đến phê duyệt mức tự chủ chi thường xuyên năm 2018 của 8 đơn vị được kiểm tra, xác minh không chính xác.

VHL không thực hiện xác định giá trị tài sản để giao cho các tổ chức khoa học và công nghệ tự bảo đảm một phần chi thường xuyên trực thuộc quản lý theo cơ chế giao vốn cho doanh nghiệp. Điều này dẫn đến các tổ chức khoa học và công nghệ công lập tự bảo đảm một phần chi thường xuyên trực thuộc VHL bị hạn chế quyền tự chủ về quản lý, sử dụng tài sản.

Bên cạnh đó, VHL không thực hiện đầy đủ việc đánh giá hằng năm về tình hình triển khai cơ chế tự chủ tài chính của các tổ chức khoa học và công nghệ công lập thuộc thẩm quyền quản lý để gửi báo cáo về Bộ Tài chính.

Về tổ chức bộ máy, việc thành lập mới, sáp nhập các đơn vị sự nghiệp công lập, tổ chức khoa học và công nghệ trực thuộc VHL và 8 đơn vị cấp phòng còn một số hạn chế, thiếu sót, khuyết điểm, vi phạm.

Về tổ chức nhân sự, việc thực hiện vị trí việc làm, số lượng người làm việc còn một số hạn chế, thiếu sót, khuyết điểm và vi phạm một số quy định của Bộ Nội vụ. Điều này dẫn đến Bộ Nội vụ không phê duyệt vị trí việc làm, số lượng người làm việc, cơ cấu viên chức theo chức danh nghề nghiệp của VHL. Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội cũng chưa được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt số lượng người làm việc.

Tiềm ẩn nguy cơ lãng phí nguồn lực đầu tư

Về thực hiện chức năng quản lý, nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, giai đoạn 2016-2022, các đơn vị trực thuộc VHL triển khai 5.115 đề tài, nhiệm vụ khoa học và công nghệ với tổng kinh phí 4.121 tỷ đồng. Bộ Khoa học và Công nghệ, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (Nafosted), các bộ, ngành, địa phương là cơ quan quản lý 711 đề tài.

Tám đơn vị được kiểm tra, xác minh gồm Viện Hóa học; Viện Công nghệ môi trường; Viện Hải dương học; Viện Khoa học vật liệu; Viện Công nghệ sinh học; Viện Sinh học nhiệt đới; Trung tâm Nghiên cứu và Chuyển giao công nghệ; Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội.

Qua kiểm tra, cơ quan thanh tra chỉ ra nhiều thiếu sót, khuyết điểm, vi phạm trong phê duyệt nội dung thuyết minh, tổ chức thực hiện, thẩm định tài chính, kiểm tra tiến độ, gia hạn và nghiệm thu đề tài.

Đáng chú ý, tại một số đề tài, nội dung thuyết minh chưa nêu rõ số lượng, mục tiêu của từng thí nghiệm để làm cơ sở xây dựng quy trình, kiểm nghiệm, tách chiết... Do đó, cơ sở xây dựng danh mục và dự toán hóa chất, vật tư, thiết bị phục vụ đề tài chưa được làm rõ.

Tại một số đề tài của 8 đơn vị được kiểm tra, VHL phê duyệt dự toán tiền điện, nước ngoài mục “chi phí quản lý chung nhiệm vụ khoa học và công nghệ”, không đúng quy định với số tiền hơn 7,4 tỷ đồng. VHL cũng phê duyệt 200 triệu đồng kinh phí hội đồng nghiệm thu quy trình, trong khi khoản chi này không có trong quy định.

Tại 39 đơn vị thuộc VHL, việc lập, phân bổ dự toán kinh phí đề tài cấp cơ sở, đề tài cơ sở chọn lọc với số tiền 144,28 tỷ đồng được xác định không đúng nguồn kinh phí đối với nhiệm vụ khoa học và công nghệ có sử dụng ngân sách nhà nước. Riêng 7/8 đơn vị được kiểm tra, xác minh đã lập dự toán nội dung này với số tiền 44,7 tỷ đồng không đúng nguồn kinh phí quy định.

Chế độ phụ cấp độc hại, nguy hiểm và bồi dưỡng bằng hiện vật cũng được xác định còn nhiều vi phạm. VHL lập, phân bổ dự toán và các đơn vị trực thuộc đã chi hơn 72 tỷ đồng cho các khoản này, nhưng việc xác định và chi trả chưa bảo đảm chính xác, đầy đủ cơ sở.

Thanh tra Chính phủ đánh giá những thiếu sót, vi phạm, nhất là trong xây dựng thuyết minh, dự toán, quản lý và sử dụng vật tư, hóa chất phục vụ đề tài, ảnh hưởng đến kết quả thực hiện và tiềm ẩn nguy cơ lãng phí nguồn lực đầu tư.

326 đề tài cần xác định lại giá trị tài sản

Kết quả kiểm tra cũng cho thấy quá trình thực hiện quy định về quản lý, sử dụng tài sản hình thành thông qua triển khai các nhiệm vụ khoa học và công nghệ sử dụng vốn nhà nước của VHL, từ thuê doanh nghiệp thẩm định giá, thực hiện thẩm định giá trị tài sản, phê duyệt, giao quản lý, sử dụng tài sản đến thực hiện trách nhiệm, còn nhiều hạn chế, thiếu sót, khuyết điểm, vi phạm các quy định của Chính phủ, Bộ Tài chính, Bộ Khoa học và Công nghệ.

Theo Thanh tra Chính phủ, những thiếu sót, khuyết điểm, vi phạm, nhất là trong quá trình tổ chức xác định giá trị tài sản hình thành thông qua triển khai các nhiệm vụ khoa học và công nghệ sử dụng vốn nhà nước, là một trong những nguyên nhân dẫn đến giá trị tài sản của 326/886 đề tài được Chủ tịch VHL nghiệm thu từ đạt trở lên và phê duyệt với giá trị 125,09 tỷ đồng chưa bảo đảm chính xác, cần phải được xác định lại.

Trong số này có 143 đề tài của 8 đơn vị được kiểm tra, xác minh được phê duyệt giá trị 45,4 tỷ đồng.

Về ứng dụng, triển khai, chuyển giao kết quả nghiên cứu khoa học và công nghệ, thương mại hóa sản phẩm khoa học và công nghệ, giai đoạn 2016-2022, VHL có 119 đề tài mở mới thuộc 5 loại hình ứng dụng và triển khai công nghệ, với tổng kinh phí thực hiện 167.058 triệu đồng.

Kiểm tra cho thấy 98/119 đề tài mở mới đã được nghiệm thu từ đạt trở lên nhưng đến thời điểm kiểm tra chưa có sản phẩm nghiên cứu được thương mại hóa, theo báo cáo của VHL.

Theo Thanh tra Chính phủ, điều này cho thấy chưa thực hiện được mục tiêu thúc đẩy hoạt động chuyển giao công nghệ và thương mại hóa sản phẩm khoa học và công nghệ; chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của sản phẩm theo từng loại hình đề tài, nhất là các đề tài hợp tác với bộ, ngành và địa phương cấp VHL.

Kết quả nghiên cứu của một số đề tài chưa phục vụ trực tiếp cho sản xuất và đời sống, chưa có địa chỉ ứng dụng cụ thể, sản phẩm của đề tài chưa được ứng dụng trong thực tiễn, vi phạm các quy định ban hành kèm theo Quyết định số 2184/QĐ-VHL ngày 16/10/2017 và Quyết định số 1799/QĐ-VHL ngày 23/10/2019 của VHL.

Đối với Dự án Phát triển sản phẩm thương mại cấp VHL, tiềm năng thị trường của các sản phẩm, quy trình hoặc dịch vụ chưa được nhận dạng rõ ràng; chưa có sản phẩm nghiên cứu được thương mại hóa, vi phạm các quy định ban hành kèm theo Quyết định số 1892/QĐ-VHL ngày 8/9/2017 và Quyết định số 2366/QĐ-VHL ngày 21/12/2018 của VHL.

VHL thực hiện kiểm tra định kỳ chưa đủ số lần phải thực hiện trong năm; điều chỉnh thời gian thực hiện đề tài vượt số lần và thời gian gia hạn tối đa, trong khi chỉ được thực hiện một lần nhưng không quá 12 tháng. Đơn vị chủ trì đề tài cũng thực hiện chế độ báo cáo định kỳ chưa đủ 6 tháng/lần, vi phạm nhiều quy định.

“Những thiếu sót, khuyết điểm, vi phạm nêu trên dẫn đến các đề tài thuộc loại hình ứng dụng và triển khai công nghệ chưa hiệu quả, chưa phục vụ trực tiếp cho sản xuất và đời sống, chưa ứng dụng trong thực tiễn, chưa có sản phẩm của đề tài được thương mại hóa, tiềm ẩn nguy cơ lãng phí nguồn lực đầu tư cho đề tài thuộc loại hình này”, kết luận nêu.

Kiên quyết loại bỏ những đề tài không có khả năng ứng dụng

Thanh tra Chính phủ kiến nghị VHL báo cáo cấp có thẩm quyền để tổ chức kiểm điểm, xử lý nghiêm trách nhiệm của Chủ tịch, các Phó Chủ tịch VHL qua từng thời kỳ, căn cứ lĩnh vực được phân công và những vi phạm liên quan.

VHL được yêu cầu tăng cường kiểm tra việc thực hiện các nhiệm vụ khoa học và công nghệ thuộc thẩm quyền quản lý; hạn chế tối đa các nhiệm vụ không đạt yêu cầu, việc gia hạn nhiệm vụ; nâng cao chất lượng, hiệu quả nghiên cứu, bảo đảm tiết kiệm, chống lãng phí.

Đối với các đề tài nghiên cứu ứng dụng và phát triển công nghệ, Thanh tra Chính phủ kiến nghị đổi mới phương thức lựa chọn, thẩm định, đánh giá và nghiệm thu theo hướng thực chất, tránh đầu tư dàn trải; kiên quyết loại bỏ những đề tài không phục vụ trực tiếp sản xuất, đời sống, không có khả năng ứng dụng hoặc không tạo ra sản phẩm có thể thương mại hóa.

Thanh tra Chính phủ đồng thời kiến nghị cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định việc VHL lập, phê duyệt và phân bổ hơn 144 tỷ đồng kinh phí cho đề tài cấp cơ sở, đề tài cơ sở chọn lọc tại 39 đơn vị không đúng nguồn kinh phí.

VHL cũng được yêu cầu thực hiện đúng quy định về phụ cấp độc hại, nguy hiểm và bồi dưỡng bằng hiện vật.

Riêng Viện Công nghệ sinh học (nay là Viện Sinh học) phải chấm dứt việc chuyển tiền từ các tài khoản cá nhân vào tài khoản của Viện để chi trả tiền lương và chế độ bảo hiểm cho người lao động hợp đồng.

Thanh tra Chính phủ yêu cầu trong quá trình rà soát, kiểm tra các nội dung được nêu trong kết luận, nếu phát hiện dấu hiệu tội phạm hoặc gây thiệt hại đến tiền, tài sản của Nhà nước, phải kịp thời chuyển hồ sơ đến cơ quan điều tra có thẩm quyền để xem xét, xử lý theo quy định.