Tháo gỡ 'nút thắt' thẩm quyền trong chuỗi tranh chấp tài chính tại AMS 2026

PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa – Phó Chủ tịch VIAC

Sự kiện do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Học viện Ngoại giao (DAV) và Trường Kinh tế, Luật và Quản lý Nhà nước (CELG) thuộc Đại học Kinh tế TPHCM (UEH) tổ chức.

Áp lực từ sự gia tăng các tranh chấp tài chính phức tạp

Phát biểu khai mạc, PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa – Phó Chủ tịch VIAC nhấn mạnh rằng từ năm 2024, tài chính đã trở thành một trong 05 lĩnh vực có số lượng vụ việc được thụ lý nhiều nhất tại VIAC. Đặc biệt, năm 2025 ghi nhận xu hướng phát sinh hàng loạt các tranh chấp có tính chất pháp lý tương đồng.

Theo PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa, thẩm quyền là yếu tố cốt lõi mà Hội đồng Trọng tài phải cân nhắc kỹ lưỡng. Trong bối cảnh tranh chấp chuỗi, việc tồn tại song song nhiều cơ chế giải quyết giữa tòa án và trọng tài, hoặc giữa các thiết chế trong và ngoài Trung tâm Tài chính Quốc tế (VIFC) dễ dẫn đến các quyết định khác nhau, gây khó khăn và kéo dài thời gian xử lý.

Ông Nguyễn Mạnh Đông (giữa) – Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao

Thách thức từ cấu trúc "đa bên, đa hợp đồng"

Đại diện Học viện Ngoại giao, ông Nguyễn Mạnh Đông – Phó Giám đốc Học viện, nhận định rằng khi Việt Nam thúc đẩy xây dựng VIFC tại TPHCM và Đà Nẵng, các giao dịch tài chính quy mô lớn có yếu tố nước ngoài sẽ gia tăng mạnh mẽ.

Ông nhấn mạnh: "Nhà đầu tư không chỉ quan tâm đến lợi nhuận, mà còn đặc biệt chú trọng đến hiệu quả của cơ chế giải quyết tranh chấp khi rủi ro xảy ra".

Tại phiên thảo luận, các chuyên gia chỉ ra thực trạng: trong một chuỗi giao dịch, mỗi hợp đồng thường có điều khoản giải quyết tranh chấp riêng biệt. Sự thiếu thống nhất này dẫn đến rủi ro phát sinh các phán quyết không nhất quán, làm suy giảm tính dự đoán và gia tăng chi phí cho các bên.

Những "điểm nghẽn" về thẩm quyền trọng tài

Các chuyên gia tập trung phân tích những giới hạn của trọng tài trong các cấu trúc tài chính hiện đại (như khoản vay kèm thế chấp, bảo lãnh). Một số vấn đề pháp lý nổi bật được đưa ra bao gồm:

Nguyên tắc Kompetenz-Kompetenz: Hội đồng Trọng tài có quyền tự xác định thẩm quyền, nhưng trong tranh chấp chuỗi phức tạp, việc xác định phạm vi thẩm quyền cần sự cân nhắc kỹ để tránh giải quyết chồng chéo hoặc bỏ sót các quan hệ mật thiết; Rào cản bên thứ ba: Trọng tài chỉ có thẩm quyền với các bên ký thỏa thuận.

Nếu bên bảo lãnh hoặc bên nhận thế chấp không tham gia thỏa thuận này, tranh chấp sẽ bị xé lẻ ra nhiều cơ chế giải quyết khác nhau, gây khó khăn cho việc thi hành phán quyết; Sự chồng chéo tại các IFC: Khi các tranh chấp phát sinh từ chủ thể trong VIFC, việc tồn tại nhiều cơ chế (Tòa án chuyên biệt, Trung tâm trọng tài nội khu và ngoại khu) nếu không được thiết kế hợp lý sẽ dẫn đến rủi ro xung đột thẩm quyền.

Toàn cảnh hội thảo đầu cầu Hà nội (Học viện Ngoại giao)

Để kiểm soát hiệu quả, các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp cần tiếp cận vấn đề ngay từ giai đoạn đàm phán hợp đồng. Cụ thể, ưu tiên thiết kế điều khoản trọng tài thống nhất hoặc có tính tương thích cao cho toàn bộ chuỗi hợp đồng.

Quy định rõ phạm vi thẩm quyền và cơ chế ưu tiên để hạn chế xung đột. Dự liệu khả năng mở rộng phạm vi áp dụng thỏa thuận trọng tài đối với các chủ thể liên quan trong giao dịch đa bên.

VIAC và CELG-UEH đã ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác (MOU)

Cũng tại buổi lễ, VIAC và CELG-UEH đã ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác (MOU), đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc thúc đẩy nghiên cứu, đào tạo và trao đổi chuyên gia về trọng tài và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (ADR).

Văn Vũ – Đăng Bình