Thảo luận tại Tổ 3 (Đoàn ĐBQH các tỉnh Thanh Hóa và Tây Ninh): Không bỏ sót đối tượng được trợ giúp pháp lý

Cần mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý

Thảo luận tại tổ, các ĐBQH thống nhất với sự cần thiết sửa đổi Luật Trợ giúp pháp lý sau 8 năm thi hành (từ năm 2017), thực tiễn đã bộc lộ nhiều bất cập, hạn chế. Các nội dung nêu trong Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Tư pháp và Pháp luật đã chỉ rõ những vấn đề cần khắc phục nhằm hoàn thiện khung pháp lý trong giai đoạn mới. Đa số các đại biểu cho rằng, dự án luật sửa đổi cần mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý nhằm bảo đảm quyền lợi cho người dân trong điều kiện tình hình kinh tế - xã hội ở một số địa bàn còn nhiều khó khăn.

ĐBQH Cao Thị Xuân (Thanh Hóa) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Theo ĐBQH Cao Thị Xuân (Thanh Hóa), Khoản 6, Điều 1 dự thảo Luật hiện mới quy định đối tượng được trợ giúp pháp lý là người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, người dân tộc thiểu số rất ít người. Trong khi đó, theo các quy định hiện hành, vùng dân tộc thiểu số và miền núi được phân thành nhiều khu vực, trong đó vùng đặc biệt khó khăn chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ. Vì vậy, nếu chỉ giới hạn đối tượng trong phạm vi này sẽ không bao phủ hết các nhóm yếu thế.

Đại biểu đề nghị mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý đối với cả người dân tộc thiểu số sinh sống ở vùng khó khăn (không chỉ đặc biệt khó khăn), nhằm bảo đảm tính bao trùm và phù hợp với thực tiễn. Đây cũng là chính sách mang tính nhân văn của Đảng và Nhà nước, bởi người dân tại các khu vực này thường gặp nhiều rào cản như ngôn ngữ, trình độ dân trí, điều kiện địa lý và kinh tế - xã hội.

Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị bổ sung thêm đối tượng là người bị nhiễm chất độc hóa học vào diện được trợ giúp pháp lý, bởi đây cũng là nhóm yếu thế, rất cần được hỗ trợ pháp lý.

Toàn cảnh thảo luận Tổ 3. Ảnh: Phạm Thắng

Đối với quy định về tổ chức và hoạt động của Trung tâm trợ giúp pháp lý, đại biểu Cao Thị Xuân lưu ý dự thảo đã bỏ quy định về điều kiện thành lập chi nhánh của Trung tâm trợ giúp pháp lý Nhà nước và giao thẩm quyền cho Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định. Đại biểu cơ bản đồng tình với việc phân cấp theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, tuy nhiên cho rằng cần có các tiêu chí cụ thể, mang tính “cứng” để bảo đảm thống nhất trong quá trình triển khai.

Theo đó, cần quy định rõ các điều kiện về địa bàn, đối tượng phục vụ, đặc biệt là tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, nơi giao thông đi lại khó khăn, tránh tình trạng mỗi địa phương thực hiện khác nhau.

Liên quan đến phạm vi trợ giúp pháp lý, đại biểu Cao Thị Xuân cũng đề nghị xem xét không loại trừ lĩnh vực kinh doanh, thương mại. Thực tế cho thấy, người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, hộ nghèo, cận nghèo tại vùng khó khăn vẫn có nhu cầu được tư vấn pháp lý trong các giao dịch kinh tế đơn giản. Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang khuyến khích phát triển kinh tế tư nhân, việc không hỗ trợ pháp lý trong lĩnh vực này là chưa phù hợp.

ĐBQH Bùi Mạnh Khoa, Cao Mạnh Linh, Trần Thế Kính và Vũ Tiến Dũng phát biểu thảo luận tại tổ. Ảnh: Phạm Thắng

Ý kiến của ĐBQH Cao Thị Xuân cũng nhận được sự đồng tình, thống nhất cao của các ĐBQH: Trần Thế Kính, Bùi Mạnh Khoa, Phạm Thế Anh, Vũ Tiến Dũng, Cao Mạnh Linh, Nguyễn Duy Tiến...

Theo đó, các đại biểu đề nghị mở rộng thêm một số nhóm đối tượng được trợ giúp pháp lý, như: người có thu nhập thấp; người thường xuyên bị thiên tai; người mắc tệ nạn xã hội; người bị hạn chế năng lực, hành vi; nạn nhân của hành vi xâm hại tình dục; phụ nữ có thai; nạn nhân tội phạm công nghệ cao bị lừa đảo hết tài sản; người vô gia cư, người tàn tật không có giấy tờ tùy thân để chứng minh đối tượng...

Bổ sung một số thủ tục Chủ tịch UBND xã được phép ủy quyền ký

Thảo luận về Dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi), các ĐBQH quan tâm đến thẩm quyền đăng ký hộ tịch, tiếp nhận yêu cầu đăng ký hộ tịch và cơ sở dữ liệu về hộ tịch; việc phân cấp, phân quyền và kết nối cơ sở dữ liệu, cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực hộ tịch để tạo điều kiện thuận lợi cho người dân.

ĐBQH Lương Thị Hoa (Thanh Hóa) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Liên quan đến quy định tại Điều 4 về quyền, nghĩa vụ đăng ký hộ tịch của cá nhân, đại biểu Lương Thị Hoa (Thanh Hóa) cho biết, Khoản 3 quy định người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, chưa làm chủ hành vi khi thực hiện quyền đăng ký hộ tịch, khai thác thông tin hộ tịch phải thông qua người đại diện theo pháp luật. Theo quy định của Bộ luật Dân sự, người chưa thành niên được hiểu là người chưa đủ 18 tuổi.

Tuy nhiên, khoản 4 Điều 26 của dự thảo lại quy định người dưới 14 tuổi khi khai thác thông tin hộ tịch phải thông qua người đại diện, từ đó có thể hiểu người từ đủ 14 tuổi trở lên được tự thực hiện quyền này. Đại biểu cho rằng giữa quy định tại Điều 4 và Điều 26 đang chưa thống nhất, dễ gây lúng túng trong quá trình áp dụng trên thực tế; đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát, chỉnh lý để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Đối với thẩm quyền ký giấy tờ hộ tịch quy định tại Khoản 2 Điều 7, dự thảo nêu Chủ tịch UBND cấp xã có thẩm quyền ký giấy tờ hộ tịch và có thể ủy quyền, trừ một số loại giấy tờ gồm: giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn, giấy chứng tử và giấy tờ hộ tịch có yếu tố nước ngoài.

Các ĐBQH tỉnh Thanh Hóa tham gia thảo luận tại tổ. Ảnh: Phạm Thắng

Từ thực tiễn địa phương, đại biểu Lương Thị Hoa cho rằng, việc không cho phép ủy quyền đối với giấy chứng tử là chưa phù hợp. Mặc dù pháp luật quy định thời hạn đăng ký khai tử là 15 ngày, nhưng trong nhiều trường hợp, người dân có nhu cầu thực hiện ngay. Tại các địa bàn rộng, vùng biên giới, khoảng cách xa trung tâm hành chính, nếu Chủ tịch UBND cấp xã vắng mặt sẽ gây khó khăn, bất tiện cho người dân. Bên cạnh đó, tại các xã, phường có quy mô dân số lớn, khối lượng công việc nhiều, việc tập trung toàn bộ thẩm quyền ký các loại giấy tờ này cho Chủ tịch UBND cấp xã cũng tạo áp lực lớn, ảnh hưởng đến hiệu quả giải quyết công việc.

Từ những phân tích trên, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu bổ sung 4 loại giấy tờ nói trên vào nhóm giấy tờ được phép ủy quyền ký, nhằm tạo thuận lợi cho người dân và phù hợp với thực tiễn triển khai tại cơ sở.

Đồng tình với ý kiến trên, ĐBQH Phạm Hùng Thái (Tây Ninh) cho rằng, việc không cho phép Chủ tịch UBND xã ủy quyền ký các loại giấy tờ nêu trên là vấn đề vướng mắc ở rất nhiều địa phương. Ban soạn thảo cần nghiên cứu, xem xét để đưa 4 loại giấy tờ trên vào diện được phép ủy quyền ký.

ĐBQH Nguyễn Duy Tiến (Tây Ninh) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Góp ý vào dự thảo luật này, ĐBQH Nguyễn Duy Tiến (Tây Ninh) bày tỏ lo ngại về đội ngũ cán bộ tư pháp - hộ tịch cấp xã trước thực trạng khối lượng công việc ngày càng gia tăng. Theo đó, số lượng đầu việc từ khoảng 11 - 15 trước đây đã tăng lên khoảng 50 đầu việc, được chia thành 12 nhóm nhiệm vụ. Điều này dẫn đến cán bộ luôn trong trạng thái quá tải, áp lực lớn, nhiều trường hợp xin nghỉ việc hoặc chuyển công tác.

Trên cơ sở đó, đại biểu kiến nghị Chính phủ cần có cơ chế hỗ trợ, động viên phù hợp nhằm bảo đảm điều kiện làm việc, giúp cán bộ yên tâm công tác và nâng cao hiệu quả thực thi nhiệm vụ.

Bảo đảm quyền tiếp cận thông tin bằng trình tự minh bạch, trách nhiệm giải trình

Tại thảo luận tổ, các ĐBQH cũng quan tâm nhiều vấn đề liên quan đến Dự án Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi). Trong đó, việc bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của công dân được các đại biểu đặc biệt quan tâm.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) cho rằng, quy định về quyền tiếp cận thông tin của công dân tại Điều 8 trong dự thảo luật hiện còn quá hạn chế, chưa tương xứng với tính chất của một quyền hiến định. Theo dự thảo, công dân chỉ có hai quyền cơ bản là được cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác, kịp thời và quyền khiếu nại, khởi kiện, tố cáo.

ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Đại biểu nhấn mạnh, Điều 25 Hiến pháp đã ghi nhận quyền tiếp cận thông tin của công dân, do đó luật không thể chỉ dừng ở việc quy định mang tính khái quát, trong khi lại chưa trao cho người dân các công cụ pháp lý đủ mạnh để thực hiện quyền này trên thực tế.

Theo đại biểu, công dân cần được bảo đảm các quyền cụ thể như lựa chọn hình thức tiếp cận và nhận thông tin; được hướng dẫn, hỗ trợ; được cung cấp một phần hồ sơ, tài liệu; được biết rõ lý do từ chối, lý do gia hạn, lý do chuyển yêu cầu cũng như cách xác định chi phí. Nếu thiếu các quy định này, khi cơ quan nhà nước chậm trễ, né tránh hoặc từ chối cung cấp thông tin, người dân sẽ rất khó bảo vệ quyền lợi của mình.

Trên cơ sở đó, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đề nghị sửa đổi khoản 1 Điều 8 theo hướng mở rộng đầy đủ hơn quyền của công dân, không chỉ dừng ở việc được cung cấp thông tin mà còn phải bảo đảm các quyền liên quan đến phương thức tiếp cận, hỗ trợ, minh bạch lý do xử lý yêu cầu và quyền khiếu nại, khởi kiện, tố cáo. Đại biểu khẳng định, quyền tiếp cận thông tin không phải là quyền “xin - cho”, mà phải được bảo đảm bằng trình tự minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng của cơ quan công quyền.

Các ĐBQH tỉnh Tây Ninh tham gia thảo luận. Ảnh: Phạm Thắng

Liên quan đến Điều 10 của dự thảo, đại biểu bày tỏ băn khoăn đối với cách tiếp cận “cơ quan nào tạo ra thông tin thì cơ quan đó cung cấp”. Đại biểu cho rằng cách tiếp cận này có thể phù hợp về quản lý nội bộ, nhưng lại chưa hợp lý từ góc độ người dân.

Đại biểu cũng chỉ ra một số bất cập về kỹ thuật lập pháp tại điểm e khoản 2 Điều 10, khi quy định đầu mối cấp xã cung cấp thông tin do nhiều chủ thể tạo ra nhưng lại bỏ sót thông tin do UBND và Chủ tịch UBND cấp xã ban hành, đồng thời cách diễn đạt chưa rõ ràng, gây khó khăn trong áp dụng.

Bên cạnh đó, đại biểu lưu ý rằng định hướng của cơ quan soạn thảo là chỉ yêu cầu UBND cấp xã cung cấp thông tin do mình tạo ra nhằm phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 hai cấp và giảm tải cho cơ sở. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng không thể vì thuận lợi cho cơ quan mà chuyển gánh nặng xác định đúng đầu mối sang cho người dân. Trong khi đó, các quy định tại Điều 26 và Điều 27 lại cho phép cơ quan chỉ hướng dẫn hoặc từ chối nếu thông tin không thuộc thẩm quyền, dẫn đến nguy cơ người dân phải đi lại nhiều nơi, làm giảm hiệu lực thực thi của quyền hiến định.

Các ĐBQH tỉnh Thanh Hóa tham gia thảo luận. Ảnh: Phạm Thắng

Từ những phân tích trên, đại biểu đề nghị sửa đổi Điều 10 theo hướng cân bằng hơn. Cụ thể, cơ quan, đơn vị phải có trách nhiệm cung cấp thông tin do mình tạo ra; đồng thời, đối với thông tin do mình nắm giữ, cần cung cấp trong các trường hợp đang trực tiếp sử dụng để giải quyết quyền, nghĩa vụ, lợi ích hợp pháp của công dân hoặc khi cần thiết để bảo vệ lợi ích công cộng, sức khỏe cộng đồng, môi trường. Bên cạnh đó, cần bổ sung quy định bắt buộc cơ quan nhận được yêu cầu nhưng không thuộc thẩm quyền phải chuyển yêu cầu đến cơ quan có trách nhiệm trong thời hạn 3 ngày làm việc và thông báo cho người yêu cầu biết, thay vì chỉ hướng dẫn chung chung.

Quan tâm đến việc ứng dụng chuyển đổi số trong dự thảo luật này, ĐBQH Phạm Thế Anh (Thanh Hóa) đề nghị bổ sung nguyên tắc “dữ liệu mở mặc định” phù hợp với Luật Dữ liệu. Theo đó, thông tin không chỉ dừng ở dạng văn bản hay tệp PDF mà cần được cung cấp dưới dạng dữ liệu có cấu trúc, cho phép khai thác, sử dụng lại. Điều này không chỉ phục vụ người dân mà còn tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển các sản phẩm, dịch vụ mới, góp phần thúc đẩy kinh tế số minh bạch và hiệu quả.

Đại biểu cũng đề nghị quy định bắt buộc các cơ quan nhà nước xây dựng và cung cấp dữ liệu mở trên Cổng Dữ liệu quốc gia, bảo đảm khả năng truy cập, khai thác thuận tiện cho người dân và doanh nghiệp.

ĐBQH Phạm Thế Anh (Thanh Hóa) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Bên cạnh đó, đại biểu chỉ ra thực tế việc thực hiện quyền tiếp cận thông tin của người dân hiện còn nhiều khó khăn do thủ tục còn mang tính thủ công, như phải gửi phiếu và nhập liệu trên phần mềm. Để khắc phục, đại biểu kiến nghị giao cơ quan quản lý lĩnh vực thông tin, dữ liệu ở cấp trung ương xây dựng và cung cấp một nền tảng số thống nhất hỗ trợ người dân thực hiện quyền tiếp cận thông tin.

Nền tảng này cần tích hợp cơ sở dữ liệu mở, chuẩn hóa định dạng dữ liệu để các cơ quan cung cấp; ứng dụng công nghệ blockchain nhằm bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu; đồng thời tích hợp trí tuệ nhân tạo và trợ lý ảo để hỗ trợ người dân tiếp cận thông tin một cách thuận tiện. Ngoài ra, cần bảo đảm khả năng cung cấp thông tin đa ngôn ngữ, đa phương tiện như âm thanh, hình ảnh, văn bản.

ĐBQH Phạm Thế Anh cũng đề nghị rút ngắn thời hạn cung cấp thông tin theo yêu cầu đối với dữ liệu số, theo hướng giảm xuống còn 7 ngày làm việc và có thể gia hạn thêm 7 ngày, nhằm đơn giản hóa thủ tục và nâng cao hiệu quả phục vụ người dân theo quy định tại Điều 24 và Điều 26 của dự thảo luật.