Thắp sáng ngọn lửa văn hóa từ nếp nha

Nghệ nhân Điểu Sroi và bà Thị Ố biểu diễn cồng chiêng và dạy các cháu đánh cồng chiêng.

Giữa dòng chảy của cuộc sống hôm nay, tại thôn 6, xã Thọ Sơn, tỉnh Đồng Nai, gia đình nghệ nhân Điểu Sroi trở thành biểu tượng đẹp cho tình yêu di sản. Với họ, giữ gìn bản sắc dân tộc không phải là điều gì xa xôi mà chính là nâng niu từng tiếng đàn, sợi chỉ và nếp sống của ông cha ngay dưới mái nhà mình, đồng thời gương mẫu trong phát triển kinh tế, làm giàu cho quê hương.

“Giữ lửa” nhạc cụ truyền thống

Thôn 6, xã Thọ Sơn nằm bình yên với đa phần khoảng 90% là người S’tiêng sinh sống. Giữa những rẫy cao su, điều xanh ngắt, ngôi nhà của ông Điểu Sroi luôn vang lên những âm thanh đặc biệt. Đó là tiếng kèn bầu dìu dặt, tiếng đàn chapi trầm bổng hay tiếng cồng chiêng ngân vang của vợ chồng ông Sroi cùng các cháu.

Ông Sroi, người đàn ông với đôi bàn tay thô ráp nhưng đầy tài hoa, luôn giữ gìn những món đồ quý của dân tộc mình. Không chỉ chơi nhạc cụ giỏi, ông Sroi còn dành nhiều tâm huyết để tìm kiếm và sưu tầm những nhạc cụ dân gian. Những món đồ này được ông tìm về, chăm chút qua nhiều năm và treo ngay ngắn trên vách nhà. Đáng quý hơn, ông còn tự tay chế tác ra những nhạc cụ truyền thống mà ông biểu diễn như: kèn bầu, đàn tre (đàn chapi)... Với ông, mỗi khi làm xong một nhạc cụ là một lần tiếng lòng của người xưa được sống lại. Nhờ sự am hiểu tận tường ấy, ông đã vinh dự đoạt huy chương bạc tại Hội thi Diễn xướng dân gian văn hóa các dân tộc toàn quốc năm 2024.

Nghệ nhân Điểu Sroi chia sẻ: “Mình là người S’tiêng thì mình phải giữ lấy tiếng nhạc, nhạc cụ dân tộc mình. Những món đồ tôi học từ ông nội, ông bà mình ngày xưa. Khi thấy nhạc cụ có ích cho việc giữ nếp sống của dân tộc mình, mình phải giữ lại, cái nào hỏng thì tự tay sửa sang, chế tác lại. Đó là cách mình trả ơn những người đi trước đã để lại kho tàng quý giá cho con cháu đời sau. Nếu mình không giữ, tiếng kèn, tiếng đàn mất đi, người S'tiêng mất đi cái gốc”…

Sợi dệt tình yêu và sự đồng lòng dưới một mái nhà

Phía sau những thành công của nghệ nhân Điểu Sroi là sự thấu hiểu và tiếp sức thầm lặng của người vợ - bà Thị Ố. Bà rất am tường về nhạc cụ. Bà yêu tiếng khèn, tiếng sáo của chồng như yêu chính hơi thở của mình. Bà không chỉ dệt thổ cẩm để phục vụ nhu cầu mặc của gia đình hay may những bộ đồ tinh xảo cho ông Sroi đi biểu diễn mà còn biến nghề truyền thống thành nguồn thu nhập ổn định. Những tấm thổ cẩm rực rỡ sắc màu mang thương hiệu của bà nghệ nhân thôn 6, xã Thọ Sơn theo chân khách hàng đi khắp nơi, đặc biệt, trở thành sản phẩm không thể thiếu vào những dịp trọng đại của người đồng bào S’tiêng như lễ cưới hỏi, Tết... Tùy vào yêu cầu của khách đặt về độ khó của hoa văn mà thời gian hoàn thành một tấm thổ cẩm có thể nhanh hay chậm, nhưng trung bình để làm ra một sản phẩm chất lượng, bà phải miệt mài bên khung dệt suốt một tháng trời.

Bà Thị Ố dệt thổ cẩm để phục vụ nhu cầu mặc của gia đình và may đồ cho ông Điểu Sroi đi biểu diễn, biến nghề truyền thống thành nguồn thu ổn định.

Bà Thị Ố bộc bạch: “Tôi học dệt từ ba mẹ khi còn nhỏ. Mỗi hoa văn đều có ý nghĩa riêng của người S’tiêng. Tôi muốn giữ nghề này vì đó là cái nếp của mình, nếu không giữ thì sẽ dần mất đi. Thấy chồng đam mê tiếng nhạc, tôi cũng vui lắm, nên mới tự tay dệt và may cho ông ấy những bộ đồ đẹp nhất để đi biểu diễn. Bên cạnh đó, tôi cũng dệt thêm để bán cho những người yêu thích thổ cẩm. Thu nhập từ dệt vải giúp gia đình có thêm đồng ra đồng vào. Vợ chồng cùng chung ý nghĩ là phải làm sao để tiếng nhạc, màu áo của dân tộc mình không bị mất đi”.

Bên cạnh chế tác nhạc cụ, nghệ nhân Điểu Sroi còn làm nỏ (ná). Trong ký ức của đồng bào S’tiêng xưa, chiếc nỏ là vật bất ly thân giúp bảo vệ bản thân và kiếm thức ăn nuôi sống gia đình. Để làm ra một chiếc nỏ tốt từ độ nảy đến sức bật, ông Sroi phải lặn lội tìm cây gỗ chắc, tỉ mẩn gọt cung, mũi tên suốt cả tuần, có khi cả tháng. Việc ông kiên trì giữ nghề làm nỏ không phải để săn bắn mà là để giữ lấy một phần lịch sử, để thế hệ sau hiểu được cuộc sống gian khó nhưng đầy mạnh mẽ của ông cha.

Ông Điểu Sroi chế tác nỏ, đây là công đoạn vót mũi tên từ cây lồ ô.

Không dừng lại ở đó, ông Sroi còn thể hiện bản lĩnh ở việc làm kinh tế giỏi. Vợ chồng ông cần mẫn cải tạo đất, đầu tư trồng các loại cây có giá trị cao như sầu riêng, cà phê. Nhờ chịu khó học hỏi kỹ thuật, vườn cây của gia đình luôn cho năng suất ổn định, trở thành mô hình điểm trong thôn.

Sức sống văn hóa trong gia đình nghệ nhân Điểu Sroi đã trở thành nguồn cảm hứng lan tỏa khắp vùng quê xã Thọ Sơn. Câu chuyện của vợ chồng nghệ nhân này cho thấy bảo tồn văn hóa bắt đầu từ những việc làm nhỏ bé nhưng kiên trì trong từng gia đình. Những đóng góp của họ được chính quyền địa phương ghi nhận và coi đó là hạt nhân để thúc đẩy phong trào xây dựng đời sống văn hóa tại cơ sở.

Mỗi ngày, tiếng kèn bầu của ông Sroi vẫn đều đặn vang lên hòa cùng nhịp thoi dệt của bà Thị Ố trong ngôi nhà nhỏ ở vùng quê Thọ Sơn. Trong không gian yên bình ấy, văn hóa không ở đâu xa mà vẫn luôn hiện hữu, sống động và tươi mới trong những tấm lòng biết nâng niu những giá trị cũ. Những người như ông Đểu Sroi, bà Thị Ố đang lặng lẽ viết tiếp những chương mới cho bản sắc người S’tiêng, để ngọn lửa văn hóa của ông cha mãi mãi cháy sáng từ chính nếp nhà bình dị.