Thay đổi cách nhìn nhận về môn học Lịch sử

Học sinh tìm hiểu các hiện vật liên quan đến thắng lợi Cách mạng Tháng Tám. Ảnh: Đinh Thuận/TTXVN

Dưới đây là cuộc trao đổi của phóng viên báo Tin tức và Dân tộc với TS. Nguyễn Thu Hà, Chuyên viên chính Vụ Giáo dục Trung học (Bộ Giáo dục và Đào tạo).

Thưa bà, nhìn nhận một cách thẳng thắn thì rào cản lớn nhất khiến môn Lịch sử từng bị xem là "môn phụ" hay môn học thuộc nằm ở đâu? Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đã giải quyết bài toán này như thế nào?

Chúng ta cần nhìn nhận khách quan rằng quan niệm môn Lịch sử là "môn phụ" hay "môn học thuộc" là một quan niệm rất cũ. Khi Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) 2018, điều này đã được thay đổi căn bản.

Cụ thể, phân môn Lịch sử ở cấp THCS (trong môn Lịch sử và Địa lý) và môn Lịch sử ở cấp THPT đã trở thành môn học bắt buộc. Học sinh bắt buộc phải học Lịch sử liên tục từ lớp 6 đến lớp 12. Đây là lý do đầu tiên khẳng định Lịch sử không còn bị coi là môn phụ.

Thực chất, rào cản lớn nhất trước đây chủ yếu xuất phát từ quan niệm, cách dạy, cách học và cách đánh giá kéo dài qua nhiều năm:

Nhiều người cho rằng học Lịch sử chỉ là học thuộc các mốc thời gian, sự kiện, tên nhân vật, địa danh. Trong khi đó, Lịch sử có vai trò đặc biệt quan trọng: không chỉ giúp học sinh hiểu biết về lịch sử thế giới, khu vực và dân tộc, mà còn giáo dục lòng yêu nước, bản sắc dân tộc và hình thành ý thức công dân.

Trước đây, việc dạy học chủ yếu thiên về truyền thụ kiến thức một chiều. Một số giờ học vận hành theo mô hình "thầy đọc - trò chép". Việc kiểm tra, đánh giá lại chủ yếu yêu cầu tái hiện, ghi nhớ kiến thức máy móc, làm nhiều học sinh nghĩ học Lịch sử chỉ để thi thuộc lòng chứ chưa thấy được ý nghĩa gắn với đời sống thực tại.

Thực tế định hướng nghề nghiệp, trong nhiều năm, môn Lịch sử chưa được coi trọng đúng mức trong định hướng nghề nghiệp và tuyển sinh đại học (ít được lựa chọn trong các kỳ thi chuyển cấp hay tổ hợp xét tuyển), từ đó góp phần hình thành tâm lý xem nhẹ môn học này.

Do đó, rào cản lớn nhất chủ yếu nằm ở quan niệm và nhận thức. Hiện nay, vị trí và vai trò của môn Lịch sử trong chương trình mới đã được coi trọng hơn rất nhiều so với giai đoạn trước.

Dưới góc độ khoa học giáo dục, việc đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử có vai trò như thế nào trong việc hình thành bản lĩnh công dân cho học sinh, thay vì chỉ đơn thuần truyền thụ kiến thức, nhất là trong bối cảnh các thông tin sai lệch xuất hiện rất nhiều hiện nay, thưa bà?

Cùng với việc đưa Lịch sử thành môn học bắt buộc, Chương trình GDPT 2018 đã triển khai đồng bộ các giải pháp về đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra đánh giá theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh.

Bản lĩnh công dân của học sinh được hình thành từng bước thông qua các hoạt động: Học sinh được chủ động tiếp cận, khai thác các nguồn sử liệu; được thảo luận, phân tích nguyên nhân - hệ quả của các quyết định lịch sử.

Các em liên hệ kiến thức đã học với những vấn đề thực tiễn của đất nước ngày nay, từ đó phát triển năng lực vận dụng kiến thức để lý giải vấn đề và biết bảo vệ quan điểm cá nhân bằng tư liệu lịch sử đáng tin cậy.

Bên cạnh giờ học trên lớp, nhiều nhà trường đã mở rộng không gian học tập ra thực địa: tổ chức cho học sinh tham quan bảo tàng, học tại di tích lịch sử, thực hiện dự án tìm hiểu lịch sử địa phương hay di sản. Khi được tiếp xúc trực tiếp với di tích và gặp gỡ các nhân chứng lịch sử, học sinh không chỉ tiếp nhận thông tin đơn thuần mà còn có điều kiện trải nghiệm, suy ngẫm về những lựa chọn, sự hy sinh và trách nhiệm của các thế hệ đi trước.

Những trải nghiệm đó giúp học sinh nhận thức sâu sắc rằng: Lòng yêu nước không chỉ là cảm xúc, mà phải được thể hiện bằng hành động cụ thể như bảo vệ di sản, tuân thủ pháp luật và có trách nhiệm với cộng đồng. Đây chính là nền tảng quan trọng để hình thành bản lĩnh công dân vững vàng cho thế hệ trẻ.