Thay đổi phương thức 'quản', hình thành những Tổng thầu chủ lực

Theo đánh giá của chuyên gia giao thông, đối với các công trình lớn, yêu cầu về một đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. (Ảnh: ÁNH DƯƠNG)

Quản lý bằng hiệu quả

Khi phương thức tổ chức thực hiện dự án thay đổi, cách thức quản lý cũng cần thay đổi tương ứng. Với mô hình Tổng thầu quản trị, vấn đề đặt ra là thiết lập được cơ chế đủ khả năng kiểm soát hiệu quả của toàn dự án.

Đại diện Cục Đường bộ Việt Nam cho rằng, cơ quan quản lý cần chuyển dịch dứt khoát từ tư duy “quản lý sự vụ, làm thay doanh nghiệp” sang phương thức quản trị bằng thể chế. Theo đó, Nhà nước thiết lập hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, sử dụng hợp đồng làm công cụ ràng buộc, lấy tiến độ, chất lượng, giá thành làm mục tiêu và sử dụng chế tài để kiểm soát việc thực hiện các cam kết.

Theo đại diện Cục Đường bộ Việt Nam, sự chuyển đổi này đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực của chủ đầu tư và Ban Quản lý dự án. Việc quản lý một dự án tích hợp quy mô lớn đòi hỏi khả năng thẩm định thiết kế tổng thể, đánh giá rủi ro tài chính, quản trị hợp đồng phức hợp; đồng thời cần các công cụ kiểm soát hiện đại như BIM, kiểm soát “đường găng” tiến độ.

Thi công đường cao tốc Đồng Đăng-Trà Lĩnh. (Ảnh: HUY VŨ)

Như vậy, thay đổi nằm ở phương thức thực hiện quyền quản lý, chứ không phải giảm mức độ kiểm soát đối với dự án. Cơ chế quản lý cần chuyển dần từ việc can thiệp sâu vào phương thức tổ chức nguồn lực của doanh nghiệp sang kiểm soát năng lực đầu vào, hiệu quả đầu ra và trách nhiệm cuối cùng. Khi đó, trọng tâm quản lý là các tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng, tiến độ, chi phí, an toàn, tính minh bạch và hiệu quả đầu tư, thay vì theo sát doanh nghiệp bố trí từng nhân sự, thiết bị hay tổ chức từng công việc.

Phương thức giám sát cũng cần thay đổi tương ứng. Dữ liệu về tiến độ, chất lượng, chi phí và những nguy cơ ảnh hưởng đến “đường găng” cần được cập nhật để chủ đầu tư nhận diện sớm vấn đề và yêu cầu xử lý. Các công cụ như BIM, hệ thống quản lý tiến độ, dữ liệu số hay cơ chế cảnh báo vì vậy trở thành cơ sở để kiểm soát dự án theo những chỉ tiêu có thể đo lường.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Xuân Thủy - chuyên gia giao thông, đối với các công trình lớn, yêu cầu về một đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

“Một công trình lớn cần phải có Tổng thầu đóng vai trò như Tổng công trình sư đủ khả năng nhìn tổng thể dự án, kết nối các bên tham gia và chịu trách nhiệm về kết quả cuối cùng. Đây là người phải chịu trách nhiệm toàn bộ công trình đó trước Nhà nước và nhân dân”, ông Thủy nêu quan điểm.

Chuyên gia giao thông, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Thủy. (Ảnh: HUY VŨ)

Ở góc độ quản lý, khi trách nhiệm tổ chức thực hiện đã được xác lập rõ, chủ đầu tư có điều kiện tập trung kiểm soát các mục tiêu và hiệu quả cuối cùng của dự án. Có thể khái quát mối quan hệ này theo hướng: doanh nghiệp quản trị quá trình tổ chức thực hiện, Nhà nước quản lý bằng hiệu quả.

Hợp đồng phải trở thành công cụ quản trị

Trong các dự án lớn, hợp đồng không nên chỉ được nhìn như căn cứ xác định phạm vi công việc, khối lượng và giá trị thanh toán. Hợp đồng cần trở thành công cụ quản trị, xác lập rõ mục tiêu đầu ra, quyền và nghĩa vụ của từng chủ thể, các mốc kiểm soát, cơ chế cảnh báo, phân bổ rủi ro và trách nhiệm khi cam kết không được thực hiện.

Từ thực tiễn triển khai các dự án hạ tầng giao thông, ông Nguyễn Lê Bách, Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả cho rằng, cần “chuyển mạnh từ tư duy quản lý thủ tục sang quản lý kết quả và phân bổ rủi ro hợp lý”. Theo ông Bách, trong quá trình thực hiện hợp đồng cần phân định rõ đâu là rủi ro khách quan, đâu là lỗi chủ quan của các bên và đâu là hành vi vi phạm pháp luật.

Cụ thể, việc xác định trách nhiệm cần được đặt trong mối quan hệ giữa nguyên nhân-nghĩa vụ-lỗi thiệt hại-quan hệ nhân quả-phạm vi rủi ro đã được phân bổ trong hợp đồng. Cách tiếp cận này giúp xác định đúng bản chất vấn đề, tránh tình trạng một rủi ro khách quan bị nhìn nhận như lỗi chủ quan hoặc ngược lại. Đối với những dự án kéo dài nhiều năm, đại diện doanh nghiệp này đề xuất cần có cơ chế rà soát và phân chia rủi ro định kỳ, thay vì chờ đến khi sự việc xảy ra mới xử lý. Riêng với hợp đồng EPC, rủi ro cần được phân định rõ ở từng khâu thiết kế-mua sắm-thi công.

Thi công tuyến đường 10 làn xe phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Phú Quốc. (Ảnh: ÁNH DƯƠNG)

Cách tiếp cận này cũng có thể tham khảo từ kinh nghiệm quốc tế. Trong hệ thống hợp đồng NEC4, cơ chế cảnh báo sớm được thiết kế nhằm nhận diện những vấn đề có khả năng tác động đến tiến độ, chi phí hoặc chất lượng, từ đó các bên có cơ hội xử lý trước khi chúng phát triển thành điểm nghẽn.

Đối với các mẫu hợp đồng do Liên đoàn quốc tế các kỹ sư tư vấn (FIDIC) ban hành, việc xác lập phạm vi trách nhiệm và phân bổ rủi ro giữa các chủ thể cũng là một nội dung quan trọng. Với các dạng hợp đồng EPC/Turnkey, yêu cầu của chủ đầu tư được xác định làm cơ sở để nhà thầu tổ chức thiết kế, mua sắm, thi công và thực hiện các nghĩa vụ theo phạm vi hợp đồng.

Điểm đáng tham khảo từ những mô hình này là cách sử dụng hợp đồng để phân định rõ ngay từ đầu: Ai quyết định? Ai thực hiện? Ai chịu rủi ro? Ai chịu trách nhiệm về kết quả? Khi những vấn đề này được phân định rõ, hợp đồng trở thành công cụ để cả hai phía vận hành. Doanh nghiệp có không gian chủ động trong phạm vi trách nhiệm được giao; cơ quan quản lý có các mốc, tiêu chuẩn và dữ liệu để kiểm soát, cảnh báo và xử lý khi việc thực hiện đi chệch mục tiêu.

Từ góc độ cộng đồng nhà thầu, Hiệp hội các Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) đã đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định về nhà thầu quản lý trong pháp luật về đấu thầu, nhằm tạo cơ sở pháp lý cho mô hình tổ chức thực hiện hợp đồng phù hợp với xu hướng chuyên môn hóa của ngành xây dựng.

Từ phía cơ quan quản lý, ông Trần Hào Hùng, Cục trưởng Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính) cho biết, cơ quan này đang nghiên cứu cơ chế Tổng thầu, tổ hợp nhà thầu và nhà thầu quản lý trong quá trình hoàn thiện các quy định.

Theo đại diện Cục Quản lý đấu thầu, cần tiếp tục làm rõ nội hàm, cơ chế vận hành, quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của Tổng thầu, tổ hợp nhà thầu, nhà thầu quản lý; đồng thời phân biệt với các hình thức đã được pháp luật quy định như liên danh nhà thầu, hợp đồng EPC. Đây là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện hành lang pháp lý phù hợp.

Nhà thầu thi công tuyến đường cao tốc Bắc Giang-Lạng Sơn.

Từ việc hoàn thiện hành lang pháp lý, mô hình có thể được áp dụng theo lộ trình phù hợp, lựa chọn một số dự án hoặc phạm vi công việc để triển khai; đồng thời xây dựng tiêu chí đầu ra, cơ chế hợp đồng và công cụ kiểm soát. Kết quả thực tế sẽ là căn cứ để đánh giá, tổng kết, chuẩn hóa và từng bước nhân rộng.

Trong quá trình đó, hiệu quả dự án phải trở thành thước đo của cả cơ chế quản lý lẫn năng lực tổ chức thực hiện. Một mô hình có phát huy tác dụng hay không cần được đánh giá bằng chất lượng công trình, tiến độ, chi phí, an toàn, hiệu quả đầu tư và khả năng xác định rõ trách nhiệm khi mục tiêu không đạt được.

Các chuyên gia đồng thuận, mục tiêu hướng tới là hình thành một thế hệ doanh nghiệp xây dựng Việt Nam đủ năng lực cạnh tranh quốc tế. Nhà nước tạo cơ chế, đặt ra tiêu chuẩn; doanh nghiệp tự đổi mới, đầu tư con người, công nghệ và chịu trách nhiệm về sản phẩm của mình.

Theo đó, Nhà nước không quản ít đi mà quản hiệu quả hơn. Khi tiêu chuẩn, hợp đồng, công cụ kiểm soát và trách nhiệm được xác lập rõ, quyền chủ động của doanh nghiệp và quyền quản lý của Nhà nước cùng hướng tới hiệu quả cuối cùng của dự án. Đây là nền tảng để từng bước hình thành những Tổng thầu quản trị chủ lực của Việt Nam, đủ khả năng đảm nhận các dự án hạ tầng ngày càng lớn và phức tạp.