Thấy gì từ nỗ lực giữ vững trật tự thương mại toàn cầu của các cường quốc tầm trung?

Các cường quốc tầm trung có thể và nhiều khả năng sẽ đóng vai trò duy trì cũng như cải tổ hệ thống thương mại toàn cầu dựa trên luật lệ. Vấn đề không còn là “có làm được hay không”, mà là họ sẽ lựa chọn cách tiếp cận nào.

Theo bài viết của East Asia Forum, hướng đi phù hợp nhất là tiếp tục bảo vệ các nguyên tắc “không phân biệt đối xử” và “mở cửa” - những nền tảng đã định hình hệ thống thương mại hậu Chiến tranh thế giới thứ hai. Đây được xem là cách hiệu quả nhất để bảo đảm tính ổn định chính sách, mở rộng dư địa hợp tác và ngăn nguy cơ thế giới bị chia tách thành hai khối kinh tế đối đầu.

Những nguyên tắc này không được xây dựng nhằm tạo ra một nền thương mại tự do tuyệt đối, mà xuất phát từ nhận thức thời chiến rằng sự loại trừ kinh tế có thể đe dọa hòa bình lâu dài.

Hiến chương Đại Tây Dương năm 1941 cùng các thỏa thuận hỗ trợ lẫn nhau giữa phe Đồng minh đều phản ánh quan điểm rằng, nếu không có khả năng tiếp cận thương mại và nguyên liệu thô trên cơ sở công bằng, an ninh toàn cầu sẽ luôn đối mặt rủi ro.

So với giai đoạn giữa hai cuộc thế chiến hay thời kỳ Chiến tranh Lạnh, nền kinh tế thế giới hiện nay phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc hơn nhiều. Các chuỗi giá trị toàn cầu phức tạp được hình thành sau hàng thập kỷ tự do hóa thương mại khiến việc “phân tách” hoàn toàn giữa Mỹ và Trung Quốc trở nên cực kỳ tốn kém.

Trong bối cảnh đó, các quốc gia “kết nối” - tức những nước không hoàn toàn đứng về phía Washington hay Bắc Kinh, đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn sự phân cực kinh tế toàn cầu. Dù thương mại song phương Mỹ-Trung đã suy giảm, việc cắt đứt hoàn toàn sự phụ thuộc lẫn nhau giữa hai nền kinh tế lớn nhất toàn cầu vẫn là nhiệm vụ rất khó khăn.

Tuy nhiên, nguyên tắc không phân biệt đối xử trong thương mại đang ngày càng bị xói mòn. Một ví dụ điển hình là các mức thuế “Ngày Giải phóng” do Mỹ áp đặt, cho thấy xu hướng ưu tiên cạnh tranh địa chính trị hơn là duy trì luật chơi thương mại chung.

Ý tưởng kết hợp chủ nghĩa đa phương với các nhóm hợp tác quy mô nhỏ thực tế không mới. Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á-Thái Bình Dương (APEC) từng được xây dựng dựa trên mô hình “chủ nghĩa khu vực mở”. Song trong bối cảnh hiện nay, những mô hình hợp tác linh hoạt như vậy ngày càng trở nên cấp thiết nhằm cứu vãn hệ thống thương mại dựa trên luật lệ.

Dù hoạt động xây dựng quy tắc của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đang rơi vào đình trệ, các tranh cãi về trợ cấp, doanh nghiệp nhà nước hay biện pháp phòng vệ thương mại vẫn chưa được giải quyết.

Theo bài viết, điều còn thiếu hiện nay là sự đồng thuận chung về việc các quy tắc thương mại mới nên được thiết kế như thế nào và đây chính là khoảng trống mà các cường quốc tầm trung có thể góp phần lấp đầy.

Một trong những hình mẫu đáng chú ý hiện nay là Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Việc mở rộng thành viên hoặc sử dụng các tiêu chuẩn của CPTPP làm khuôn mẫu cho các cơ chế khác có thể góp phần tái định hình luật chơi thương mại toàn cầu.

Hiện nay, nhiều nền kinh tế đang nộp đơn xin gia nhập CPTPP, trong đó có Trung Quốc. Tuy nhiên, để gia nhập hiệp định này, nước này sẽ phải tiến hành hàng loạt cải cách sâu rộng như cắt giảm hỗ trợ dành cho doanh nghiệp nhà nước, nới lỏng kiểm soát dòng dữ liệu và tăng cường cam kết về quyền lao động.

Trong khi đó, quá trình chuyển đổi năng lượng xanh đang đặt ra yêu cầu cấp bách về các quy tắc thương mại mới. Một số mô hình cũ như cơ chế “đèn giao thông”, phân loại chính sách thành nhóm được phép, hạn chế hoặc bị cấm có thể trở thành nền tảng để xây dựng bộ tiêu chuẩn phù hợp hơn với giai đoạn hiện nay.

Các thỏa thuận đa phương mở cũng được xem là giải pháp lý tưởng. Đây là những cơ chế áp dụng trên nguyên tắc không phân biệt đối xử và mở cửa cho mọi nền kinh tế đáp ứng đủ tiêu chuẩn tham gia.

Một ví dụ tiêu biểu là Sáng kiến Tuyên bố Chung của WTO về quy định trong nước đối với dịch vụ và Hiệp định Thương mại Điện tử, trong đó 66 bên tham gia đã thông qua các cơ chế tạm thời vào tháng 3/2026 nhằm đưa các quy tắc thương mại số vào thực thi, trong khi vẫn tiếp tục thúc đẩy việc tích hợp chúng vào hệ thống quy tắc của WTO. Sáng kiến được đồng dẫn dắt bởi Australia, Nhật Bản và Singapore - ba quốc gia thường được xem là các cường quốc tầm trung ở châu Á.

Để tránh sự phân mảnh của thương mại quốc tế, các cơ chế hợp tác cần mở cửa cho những quốc gia sẵn sàng đưa ra các cam kết cần thiết. Điều này đòi hỏi việc mở rộng thành viên phải được tiến hành kịp thời và hợp lý.

Tuy nhiên, quy trình gia nhập thường kéo dài và tiêu tốn nhiều nguồn lực, khiến các nền kinh tế có năng lực đàm phán hạn chế dễ nản lòng. Để giảm bớt chi phí này, các nước ứng viên có thể được nhóm lại và đánh giá tập thể dựa trên các tiêu chí thành viên minh bạch, từ đó đơn giản hóa quy trình và giúp việc gia nhập trở nên khả thi hơn.

Dẫu vậy, WTO chưa hẳn đã mất vai trò.

Tổ chức này vẫn duy trì chức năng giám sát, rà soát chính sách và tăng cường tính minh bạch trong thương mại toàn cầu, và thậm chí năm 2026 vẫn còn thu đầy đủ khoản đóng góp từ Mỹ. Ngay cả khi chưa thể thúc đẩy thêm các cải cách lớn, WTO vẫn để lại nền tảng quy tắc quan trọng để các cơ chế hợp tác mới tiếp tục kế thừa.

Trong bối cảnh thế giới chuyển dịch mạnh sang trật tự đa cực và hệ thống thương mại toàn cầu ngày càng bộc lộ những rạn nứt sâu sắc, các cường quốc tầm trung được dự báo sẽ giữ vai trò nổi bật hơn trong việc duy trì trật tự kinh tế dựa trên luật lệ.

Không chỉ góp phần bảo vệ các nguyên tắc và chuẩn mực quốc tế trong lúc các nước lớn ngày càng thiên về hành động đơn phương, nhóm quốc gia này còn có thể trở thành động lực thúc đẩy những cơ chế hợp tác linh hoạt và thực chất hơn.

Khi các thể chế đa phương truyền thống dần suy giảm hiệu quả, các cường quốc tầm trung nhiều khả năng sẽ trở thành lực lượng quan trọng trong việc định hình tương lai của hệ thống thương mại toàn cầu.