Thấy gì từ việc Mỹ rút quân khỏi Iraq?

Khoảng 4.500 quân nhân Mỹ đã thiệt mạng trong hơn hai thập kỷ chiến tranh tại Iraq. (Nguồn: Inquam)

Động thái rút quân này vốn được thông qua từ năm 2024 dưới thời chính quyền Tổng thống Joe Biden và được Tổng thống đương nhiệm Donald Trump triển khai, trong bối cảnh Washington đang tiến hành xung đột với Iran. Về phần mình, Tehran và các đồng minh đã hoan nghênh việc quân đội Mỹ rời Iraq, coi đây là một thắng lợi.

Mỹ rút khỏi Iraq 23 năm sau khi lực lượng do Washington dẫn đầu lật đổ cựu Tổng thống Saddam Hussein - thời điểm mở ra nhiều năm bất ổn và bạo lực tại quốc gia Trung Đông này, góp phần tạo điều kiện cho lực lượng IS trỗi dậy.

Việc quân đội Mỹ rời Iraq nhận được sự ủng hộ của người dân nước này. Tuy nhiên, một bộ phận người Iraq vẫn lo ngại lực lượng an ninh trong nước có thể gặp khó khăn trong việc bảo vệ đất nước nếu không còn sự hiện diện quân sự của liên quân.

Ông Jassim al-Bahadli, một nhà phân tích người Iraq đang cố vấn cho các lực lượng an ninh cho biết, bài học từ hai thập kỷ qua là khoảng trống an ninh có thể gây ra những hậu quả hết sức nguy hiểm.

Từ sự hiện diện của Mỹ đến cuộc trỗi dậy của IS

Cuộc chiến tranh Iraq năm 2003 do Mỹ dẫn đầu đã lật đổ Tổng thống Saddam Hussein, sau đó là thời kỳ Mỹ kiểm soát kéo dài, thành lập một chính phủ do người Shi’ite giữ vai trò lãnh đạo và nhiều năm đối đầu với các lực lượng nổi dậy.

Ban đầu, quân đội Mỹ chiến đấu với những lực lượng trung thành với ông Saddam Hussein, sau đó chuyển sang đối phó với các tay súng có liên hệ với mạng lưới al-Qaeda. Washington rút quân khỏi Iraq vào cuối năm 2011.

Chưa đầy ba năm sau, Mỹ đưa quân trở lại Iraq sau khi IS chiếm giữ nhiều khu vực rộng lớn tại Iraq và Syria. Sự trỗi dậy nhanh chóng cùng chiến dịch bạo lực khốc liệt của tổ chức này đã thúc đẩy một chiến dịch quân sự quốc tế. Trong giai đoạn 2014-2017, quân đội Mỹ hỗ trợ lực lượng Iraq đánh bại IS và giành lại các vùng lãnh thổ do tổ chức này kiểm soát.

Ở thời kỳ đỉnh cao, IS từng kiểm soát khoảng 1/3 lãnh thổ Iraq. Dù hiện không còn kiểm soát những vùng lãnh thổ đáng kể, tổ chức này vẫn duy trì một mạng lưới các “tế bào đang ngủ đông” tại Iraq.

Cuộc xung đột cũng khiến Mỹ phải trả giá rất lớn. Số người Mỹ thiệt mạng trong chiến sự Iraq cao gần gấp đôi so với cuộc xung đột tại Afghanistan - nơi Mỹ hoàn tất việc rút quân vào năm 2021.

Máy bay vận tải quân sự của Mỹ tại Căn cứ Victory, gần sân bay quốc tế Baghdad, Iraq, ngày 29/9. (Nguồn: The Japan Times)

Iran và các đồng minh được lợi gì?

Iran từ lâu đã tìm cách chấm dứt sự hiện diện quân sự của Mỹ tại Trung Đông. Do đó, Tehran coi việc quân đội Mỹ rút khỏi Iraq là một thắng lợi đối với mạng lưới các nhóm vũ trang đồng minh của nước này trong khu vực.

Nhà phân tích chính trị Ahmed Younis tại Baghdad nhận định: “Điều đáng lo ngại nhất không phải là khả năng Iran trực tiếp can thiệp, mà là các lực lượng do Iran hậu thuẫn có thể cảm thấy được tiếp thêm sức mạnh khi không còn sự hiện diện quân sự của phương Tây”.

Theo ông, các lực lượng này có thể tìm cách mở rộng ảnh hưởng đối với nhà nước Iraq, đồng thời củng cố vị thế trong các cơ quan và thể chế chủ chốt.

Các lực lượng dân quân do Iran hậu thuẫn vốn đã có ảnh hưởng đáng kể về chính trị và an ninh tại Iraq. Do đó, việc Mỹ rút quân có thể tác động đáng kể đến thế cân bằng giữa Baghdad, Tehran và Washington.

Động thái này cũng diễn ra trong bối cảnh Iraq đang nỗ lực củng cố các cơ quan an ninh của mình sau nhiều năm phụ thuộc vào sự hỗ trợ quân sự từ quốc tế.

IS có thể tận dụng khoảng trống an ninh?

Các quan chức an ninh Iraq thuộc cả chính quyền liên bang và khu vực tự trị Kurdistan đã nêu lên một mối lo ngại khác: IS có thể tận dụng việc lực lượng quân sự phương Tây giảm hiện diện để khôi phục năng lực hoạt động.

Thời gian qua, quân đội Mỹ đã cung cấp cho lực lượng an ninh Iraq thông tin tình báo về hoạt động của IS, hỗ trợ giám sát và trinh sát trên không. Lực lượng Iraq cũng dựa vào sự hỗ trợ của liên quân trong các chiến dịch truy quét mạng lưới phiến quân.

Tướng quân đội Iraq đã nghỉ hưu Mohammed al-Jubouri, người từng chỉ huy một lữ đoàn trong cuộc chiến chống IS, cho rằng vấn đề quan trọng là liệu các cơ quan an ninh Iraq đã xây dựng được một kế hoạch đủ hiệu quả để hoạt động mà không có sự hỗ trợ của liên quân quốc tế hay chưa.

“Câu hỏi quan trọng nhất lúc này là liệu các cơ quan an ninh Iraq đã chuẩn bị một 'Kế hoạch B' khả thi cho giai đoạn sau khi liên quân rút đi hay chưa”, ông đặt câu hỏi.

Đáng chú ý, các nhóm phiến quân đang ngày càng sử dụng UAV. Tướng al-Jubouri cảnh báo, IS có thể tìm cách sở hữu UAV mang vũ khí hoặc UAV được cải tiến để mang chất nổ, trong khi khả năng phòng thủ của Iraq trước những cuộc tấn công kiểu này vẫn còn hạn chế.

Do đó, việc Mỹ rút quân không chỉ đánh dấu một chương mới trong quá trình can dự quân sự kéo dài của Washington tại Iraq. Động thái này còn đặt ra câu hỏi rằng liệu Baghdad có thể tự duy trì an ninh hay không, đồng thời kiểm soát ảnh hưởng của các lực lượng vũ trang do Iran hậu thuẫn và ngăn IS tận dụng những điểm yếu có thể xuất hiện sau khi liên quân rút đi.